Abrir el menú principal

Cambios

27 bytes desaniciaos ,  hai 2 años
ensin resume d'edición
La '''Confederación Helvética''' o '''Suiza''' (''Schweiz''/''Suisse''/''Svizzera''/''Svizra'') ye un Estáu [[Federación|Federal]] asitiáu nel centru d'[[Europa]] ensin salida al mar.
 
Tien llendes con [[Alemaña]], [[Francia]], [[Italia]], [[Austria]] y [[Liechtenstein]]. El país tien una tradición secular de neutralidá política y militar, polo que ye sede de munches organizaciones internacionales. El so nome ye una derivación del nome de unud'ún de los cantones fundadores de la federación, "Schwyz". Ye unuún de los países más ricos y desendolcaos del mundu.
 
== Hestoria ==
En [[1291]], patriotes de los tres cantones d´'[[Uri]], [[Schwyz]] y [[Unterwalden]] ficieron la "Carta de l´'Alianza" que los xunió na llucha escontra los Habsburgos (Austries), quien naquella dómina yeren emperadores del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]]. Fechos sobrosobre la independecia suiza pue lleese na obra '''''"Wilhelm Tell"''''' de [[Friedrich Schiller]], ye perfamosa la cita nesta obra del [[Práu de Rütli]] au axuntabenses'axuntaben los conxuraos escontra´l l'emperaor. Na [[Batalla de Morgarten]] en 1315, los suizos algamaríen la independencia dafechu col nome de "Confederación Helvética".
 
Ya nel [[Tratáu de Westfalia]] nel añu [[1648]], foi almitíareconocióse la independencia xurídica de [[Suiza]] del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]] perpor parte los estaos europeos. Na dómina de la [[Revolución francesa]] foi parte del Imperiu Napoleónicu. Pol [[Congreu de Viena]] de [[1815]], refizo la so independencia y foi´l'll momentu que se reconoz la neutralidá suiza perpor esteséstes.
 
Nel añu 1848, Suiza fizose una constitución confederal, na que la so capital sedría [[Berna]]. Les otres ciudaes candidates yeren [[Zúrich]] y [[Llucerna]]. Los xeitos d´'esta constitución yeren per lapola necesidá d´'un equillibriu ente los cantones y les pasaes engarradielles secesionistes de la guerra separatista del [[Sonderbund]] (lliga suiza católica) de 1845.
 
La igua de la constitución en [[1874]] foi pergrande, y pasosepasóse a un sistema federal, pelpol establecimientu de compentencies pa la Confederación na materia d´'asuntos llegales, de defensa y comerciu. Dende entos ye continua la meyora política, económica y social que tevo y tien la sociedá suiza.
 
Los suizos son perconocíos pelapola so hestóricahistórica neutralidá política, qu´'entama dende 1515 tres la derrota escontra [[Francia]] na [[Batalla de Marignano]] pola dominación del MilanesadoMilanesáu (anguaño [[Milán]]), y pola so non participación millitar en nenguna de les guerras mundiales. Nel añu [[2002]], Suiza convirtióse en miembru plenu de les [[Naciones Uníes]].
 
== Xeografía ==
El paisax suizu ta encadarmáu pelospolos [[Alpes]], una alta cadena montañosa que crucíacrucia la fastera central y sur del país. Ente los altos picos de los Alpes Suizos ta´l El Picu Dufour que qu'algama los 4.634 msnm. Nel Picu Dufour atopenseatópense numberosos valleyesvalles y dellos con glaciares. D´'esi llugar surden abondos de los ríos principales d´'Europa, ente ellos el [[Rin]], el [[Ródanu]], el Enu, el Aare y el Tesinu, ríos que suelen desembocar nalgunos llagos, por exemplu, el Llagu Lemán, el Llagu de Zurich, Llagu Neuchâtel y el [[Llagu de Constanza]]. Éstos y otros llagos tien el so orixe glaciar (yey son patrimoniu de la Humanidá).
 
La fastera norte de Suiza, la más poblada, ye más abierta, pero inda tien abondos cuetos. El clima suizu ye normalmente templáu, pero pue camudar munchumuncho dependiendo de la llocalidá, dende el severu clima nas altes montañes fasta´hasta'l prestosu clima mediterraneu na fastera sur.
El paisax suizu ta encadarmáu pelos [[Alpes]], una alta cadena montañosa que crucía la fastera central y sur del país. Ente los altos picos de los Alpes Suizos ta´l Picu Dufour que algama los 4.634 msnm. Nel Picu Dufour atopense numberosos valleyes y dellos con glaciares. D´esi llugar surden abondos de los ríos principales d´Europa, ente ellos el [[Rin]], el [[Ródanu]], el Enu, el Aare y el Tesinu, ríos que suelen desembocar nalgunos llagos, por exemplu, el Llagu Lemán, el Llagu de Zurich, Llagu Neuchâtel y el [[Llagu de Constanza]]. Éstos y otros llagos tien el so orixe glaciar (ye patrimoniu de la Humanidá).
 
La fastera norte de Suiza, la más poblada, ye más abierta, pero inda tien abondos cuetos. El clima suizu ye normalmente templáu, pero pue camudar munchu dependiendo de la llocalidá, dende el severu clima nas altes montañes fasta´l prestosu clima mediterraneu na fastera sur.
 
== Demografía ==
Nel añu [[2007]], Suiza tevo una población de 7.554.000 habitantes. Los grupos étnicos principales son: alemán 65%, francés 18%, italianu 10%, otros (turcos, africanos, etc.) 6%, retorromanu 1%. Los tres idiomas oficiales son: l´'alemán (faláu pol 63.7%), el francés (faláu pol 20.4%), el italianol'italianu (falaú 6.5%) y el romanche. La mediaesperanza de vida media ye de 80.6 años. El promediu de fíos perpor muyer ye de 1.44. La mestura étnica de Suiza d´anguañu'anguaño ye la siguiente:
 
Nel añu [[2007]], Suiza tevo una población de 7.554.000 habitantes. Los grupos étnicos principales son: alemán 65%, francés 18%, italianu 10%,otros (turcos, africanos, etc.) 6%, retorromanu 1%. Los tres idiomas oficiales son: l´alemán (faláu pol 63.7%), el francés (faláu pol 20.4%), el italiano (falaú 6.5%) y el romanche. La media vida ye de 80.6 años. El promediu de fíos per muyer ye de 1.44. La mestura étnica de Suiza d´anguañu ye la siguiente:
 
Suizos: 79.%
 
== Economía ==
 
{{AP|Economía de Suiza}}
 
== Política ==
 
{{AP|Política de Suiza}}
Una de les polítiques más importantes d´'esti país con respectu al exércitu ye la de non poseyer un exércitu. Toos loTolos suizos na edá millitar ausentensefalten delal so trabayu ensin perder prestaciones económiques p´'asistir a maniobres millitares una vegada cada añu un mes.
 
Suiza poseyeposee un [[sistema de gobiernu]] que diferenciasese diferencia de munchos vixentes güei díianguaño, nomase comudeclárase [[democracia direuta]], anque ye más bien una democracia semidireuta y na práutica sólusólo dos cantones anguaño caltienen esti sistema. Convocáronse referendos sobro lasles lleis
Una de les polítiques más importantes d´esti país con respectu al exércitu ye la de non poseyer un exércitu. Toos lo suizos na edá millitar ausentense del so trabayu ensin perder prestaciones económiques p´asistir a maniobres millitares una vegada cada añu un mes.
 
Suiza poseye un [[sistema de gobiernu]] que diferenciase de munchos vixentes güei díi, nomase comu [[democracia direuta]], anque ye más bien una democracia semidireuta y na práutica sólu dos cantones anguaño caltienen esti sistema. Convocáronse referendos sobro las lleis
más importantes dende la [[constitución]] de [[1848]].
 
Cualesquier ciudadanu pue oponese a una llei quequ'apruebe seya aprobada polel [[parllamentu]]. Si yeyecapaz de recoyer 50.000 firmes escontra dicha [[llei]] en 100 [[día|díes]], tien de convocase un referendum federal en que los votantes deciden por mayoría simple si acepten o refuguen la llei.
capaz de recoyer 50.000 firmes escontra dicha [[llei]] en 100 [[día|díes]], tien de convocase un referendu federal nel que los votantes deciden per mayoría simple si acepten o refuguen la llei.
 
=== Organización político-alministrativa ===
 
{{AP|Organización territorial de Suiza}}
La Confederación Helvética ye un Estáu Federal de 23 [[Cantón (entidá subnacional)|cantones]]:
* [[Zúrich (cantón)|Zúrich]]
|}
Los cantones tan dividíos en 2.758 comunascomunes. Cada cantón tien la so propia constitución, poder llexislativu, gobiernu y parllamentu.
 
<br />
 
{{Commons|Category:Switzerland|Suiza}}
866

ediciones