Abrir el menú principal

Cambios

ensin resume d'edición
| web_gobiernu =
}}
Los '''Estaos Xuníos d'América'''<ref>''[[Cartafueyu normativu: Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios|Cartafueyos Normativos. Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios]]'', [[Academia de la Llingua Asturiana]], 2010; ISBN 987-84-8168-500-8</ref>, conocíos tamién como '''Estaos Xuníos''', y tamién como '''AmericaAmérica''' polos sos habitantes, ye una república federal compuesto por 50 [[Estaos d'Estaos Xuníos|estaos]], el distritu federal de Columbia (nel que s'alluga la so capital, [[Washington DC]]), cinco grandes territorios autónomos ([[PuertoPuertu RicoRicu]], [[Guam]], les [[Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos]], les [[Islles Marianes del Norte]] y [[Samoa Americana]]) y otros territorios menores<ref>Hai once islles, atolones o archipiélagos ensin población permanente que pertenecen a los Estaos Xuníos: siete d'ellos tienen soberanía indisputada estaunidense (Baker Island, Howland Island, Jarvis Island, Johnston Atoll, Kingman Reef, Midway Atoll y Palmyra Atoll), mentantu que la d'otros cuatro (Bajo Nuevo Bank, Navassa Island, Serranilla Bank y Wake Island) ye oxetu de discutiniu con otros estaos.</ref>. 48 de los sos estaos, y el distritu federal, son contiguos, y llocalícense na rexón central d'[[América del Norte]], ente [[Canadá]] y [[MéxicoMéxicu]]; los otros dos estaos, [[Alaska]] y l'archipiélagu de [[Hawaii]], asítiense respectivamente na parte noroccidental de Norteamérica y nel [[océanu Pacíficu]]. Con una estensión de 9,8 millones de km&sup2;<ref>[https://www.census.gov/geo/reference/state-area.html State and other areas, superficie de los estaos y territorios del país na web del [[U.S. Census Bureau]].]</ref> y una población de más de 324 millones d'habitantes, los Estaos Xuníos son el tercer país mayor del mundu por superficie total y tamién el terceru con mayor población. Ye ún de los países del mundu más multicultural, con una población étnicamente muymui diversa como resultáu de varios sieglos d'inmigración a gran escala dende otros países del mundu<ref>Adams, J.Q.; Strother-Adams, P. ''Dealing with Diversity''. Chicago, 2001, Kendall/Hunt. ISBN 0-7872-8145-X.</ref>. La so xeografía y clima son tamién perdiversos, lo que da al país gran abondancia d'ecosistemes distintos, con bayura de flora y fauna.
 
Los primeros habitantes del país emigraron dende [[Asia]], al traviés del [[estrechu de Bering]], a lo menos fai 15.000 años<ref>[http://articles.latimes.com/2012/jul/12/science/la-sci-sn-paisley-caves-20120712 ''Who was first? New info on North America's earliest residents'', artículu de Thomas H. Maugh II nel diariu ''Los Angeles Times'' (12 de xunetu de 2012).</ref> y a ellos xuniéronse los colonos europeos a partir del [[sieglu XVI]]. Los Estaos Xuníos formáronse a partir de la xuntura de [[trece colonies]] [[Gran Bretaña|britániques]] espardíes a lo llargo la costa Este (la que mira pal [[océanu Atlánticu]]) del continente. Los problemes ente Gran Bretaña y les sos colonies norteamericanes foron aumentando tres de la [[Guerra de los Siete Años]], y culminaron na nomada [[Revolución Americana]], na que los delegaos de les trece colonies decidieron por unanimidá declarase independientes de la so metrópoli. La guerra que siguió a esa declaración d'independencia finó en [[1783]], col reconocimientu del nuevu estáu por Gran Bretaña; foi la primer guerra d'independencia d'una colonia escontra la so metrópoli europea que ganó la colonia<ref>Bender, Thomas, ''A Nation Among Nations: America's Place in World History'', p. 61. Nueva York, 2006, Hill & Wang. ISBN 978-0-8090-7235-4.</ref>. L'actual constitución adoptoseadoptóse en [[1788]] como una modificación de los Artículos de la Confederación, l'acuerdu inicial de [[1781]] ente les trece colonies que foi denunciáu por dalgunes por tener dao demasiaos poderes al gobiernu federal. Les primeres diez enmiendes al testu de 1788, nomadas conxuntamente la Carta de Derechos (''Bill of Rights''), foron diseñadasdiseñaes pa garantizar les llibertaes civiles fundamentales de los ciudadanos, y ratificaes en [[1791]].
 
Los nacientes Estaos Xuníos aniciaron una agresiva espansión per toa América del Norte demientres el [[sieglu XIX]]<ref>Carlisle, Rodney P. y Golson, J. Geoffrey. ''Manifest Destiny and the Expansion of America'', p. 238. Turning Points in History Series. ABC-CLIO, 2007. ISBN 978-1-85109-833-0.</ref>, desplazando a les tribus de nativos americanos, tomando nuevos territorios y convirtiéndolos en nuevos estaos que s'incorporaben a la Xunión. Pa [[1848]] la federación estendíase yá d'océanu a océanu<ref>Carlisle, Rodney P. y Golson, J. Geoffrey. ''Manifest Destiny and the Expansion of America'', p. 238. Turning Points in History Series. ABC-CLIO, 2007. ISBN 978-1-85109-833-0.</ref>. Na segunda metá del sieglu XIX la [[Guerra de Secesión|Guerra civil estaunidense]] supunxo el final de la esclavitú<ref>Wallenfeldt, Jeffrey H., (ed.) ''The American Civil War and Reconstruction: People, Politics, and Power. America at War'', p. 264. Rosen Publishing Group, 2009. ISBN 978-1-61530-045-7.</ref>. Pa finales d'esi sieglu entamó la espansión del país hacia'l Pacíficu<ref>White, Donald W. ''The American Century. Vol. 1: The Frontiers''. Yale University Press, 1996. ISBN 0-300-05721-0.</ref> (Hawaii convirtioseconvirtióse nel 50º estáu en 1898), nún momentu en que la so economía entamó a espolletar enforma. La [[guerra hispano-estaunidense]] de [[1898]] y la [[Primera Guerra Mundial]] confirmaron l'estatus del país como una potencia militar de nivel mundial. Estaos Xuníos acabó la [[Segunda Guerra Mundial]] como una superpotencia: foi el primer país en desarrollar armes nucleares y el primeru n'usales en batalla. Esti calter de superpotencia acentuoseacentuóse tres del final de la [[Guerra Fría]]: tres de la disolución de la [[Xunión Soviética]] en [[1991]] los Estaos Xuníos quedaron como única superpotencia del mundu<ref>Akis Kalaitzidis; Gregory W. Streich. ''U.S. Foreign Policy: A Documentary and Reference Guide'', p. 313. ABC-CLIO, 2011. ISBN 978-0-313-38375-5.</ref>.
 
Los Estaos Xuníos son la primer economía del mundu, col mayor [[productu nacional brutu]] (PNB), tantu nominal como real. Figura nos primeros puestos en múltiples ránkings de desarrollu económicu y social, como los que miden l'ingresu mediu por persona, el desarrollu humanu o la productividá por trabayador. Magar qu'aveza a considerase la so economía como post-industrial, con un sector servicios dominante, el so sector manufactureru ye entá el segundu mayor del mundu. Con namái un 4,4% de la población mundial, tien un PNB que ye'l 25% del mundial, y el so gastu militar ye'l 33% del total agregáu del de tolos países del mundu; de resultes d'ello, ye la principal potencia económica y militar del planeta. La so influyencia política y cultural nel restu del mundu ye enorme, y ye tamién un país líder n'investigación científica y nel desendolcu d'anovaciones tecnolóxiquesteunolóxiques.
 
== Historia ==
== Política y gobiernu<ref>Los datos recoyíos nesti apartáu tán sacaos del ''Anuario Iberoamericano 2012'' del [[Real Instituto Elcano]] y l'[[Agencia Efe]]. Disponible en http://www.anuarioiberoamericano.es/</ref> ==
=== Organización política ===
La Constitución estaunidenseestaxunidense, promulgada'l [[17 de setiembre]] de [[1787]], ye la constitución escrita más antigua del mundu. Tien namái siete artículos, magar que foi enmendada 27 vegaes. Les diez primeres enmiendes que se-y añedieron son conocíes col nome de Declaración de Derechos, que foi aprobada pol congresu en avientu de [[1791]]. La nación ta estructurada como un estáu federal; cada estáu ta sodividíu en condaos, y estos en distritos y municipios.
 
El poder executivu exércelu'l presidente del país, que ye elexíu xunta'l so vicepresidente pa cuatro años. Ta permitida la reelecciónreeleición pa un segundu mandatu. El vicepresidente preside les sesiones del Senáu y sustitúi al presidente en casu de muerte, renuncia o incapacidá.
El poder llexislativu reside nel Congresu, una estructura bicameral formada pol Senáu y la Cámara de Representantes. El Senáu fórmenlu 100 senadores, en númberu de dos por cada estáu de la xunión, mentanto que'l númberu de representantes va en proporción a la población de cada estáu. No que cinca al poder xudicial, el so muérganu supremu ye la Corte Suprema. Esta nun puede ser abolida pol Congresu, que puede, por embargu, suprimir tribunales federales. La Corte Suprema fórmenla nueve maxistraos, nombraos con calter vitaliciu pol presidente tres la ratificación del Senáu.
 
19 318

ediciones