Diferencies ente revisiones de «Laos»

2 bytes amestaos ,  hai 1 añu
ensin resume d'edición
Laos ocupaba, en 2013, el puestu 138 del mundu nel ránking del índiz del desarrollu humanu<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/14/hdr2013_en_complete.pdf Informe sobro'l desarrollu humanu [[2013]] de les [[Naciones Xuníes]] (n'inglés)]</ref>.Un terciu de la so población vive perbaxu del nivel de la probitú, esto ye, con menos d'un [[dólar estauxunidense|dólar]] y 25 [[centavu|centavos]] al día, y ye'l vixésimu quintu país del mundu con más xente pasando fame acordies al Global Hunger Index<ref>[http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf Global Hunger Index 2013 (n'inglés)]</ref>. El país tamién ocupa un llugar destacáu nos llistaos de países con menor respetu polos derechos humanos, especialmente no que cinca al xenocidiu cometíu escontra la so población d'etnia [[Hmong]].
 
La historia de Laos remóntase hasta'l reinu de Lan Xang, qu'esistió ente los sieglos [[sieglu XIV|XIV]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], nel que se partió en trés reinos. En [[1893]] [[Francia]] formó'l protectoráu de Laos a partir de la xuntura d'esos trés reinos: [[reinu de Luang Prabang|Luang Prabang]], [[reinu de VientianeVientián|VientianeVientián]] y Champasak. Tres de ser ocupáu polos [[Xapón|xaponeses]] demientres la [[Segunda Guerra Mundial]], el país foi independiente dende qu'estos colaron en [[1945]] hasta que volvió a pasar a dominiu francés. Esti país concedió-y l'autonomía en [[1949]], y en [[1953]] Laos algamó la independencia en 1953 con una monarquía constitucional como forma de gobiernu. El reináu de Sisavang Vong, sicasí, nun foi tranquilu nin duraderu. Poco dempués de la independencia entamó una llarga guerra civil qu'acabó cola xubida al poder del movimientu comunista [[Pathet Lao]] en [[1975]]. De magar Laos ye una república socialista de partíu únicu gobernada por un partíu comunista controláu polos xenerales del exércitu. La República Socialista de Vietnam, y el so exércitu, tienen una influyencia perimportante na política del país.
 
La so capital ye [[VientianeVientián]], y otres ciudaes importantes son [[Luang Prabang]], [[Savannakhet]] y [[Pakse]]. El so idioma oficial ye'l laosianu. No que cinca a la so composición étnica, ye un país multiétnicu con una mayoría (60%) de población d'etnia [[Lao]], que vive mayormente nes tierres baxes del país. La zona montañosa del país ta poblada por los Hmong, los Mon-Khmer y otros grupos étnicos. La estratexa económica del país básase na xeneración d'electricidá d'orixe hidráulicu pa vendé-yla a los sos vecinos, y ta desarrollándose enforma la esplotación de los sos recursos minerales, que fain medrar con fuercia el so productu interior brutu nos caberos años.
 
El país forma parte del Acuerdu de Comerciu Asia-Pacíficu, de l'[[Asociación de Naciones del Sureste Asiáticu]] (ASEAN) y de [[Organización Internacional de la Francofonía|La Francophonie]]. Tamién pertenez, dende'l [[2 de febreru]] de 2013, a la [[Organización Mundial del Comerciu]]<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm Laos y la so entrada na OMC (n'inglés)]</ref>.
===Historia antigua===
La presencia humana documentada en Laos remóntase polo menos 46.000 años atrás. En [[2009]] alcontrose na cueva de Tam Pa Ling, al norte del país, el fósil humanu modernu más antiguo atopáu nel sureste asiáticu, una calavera al que se-y atribúi esa datación<ref>http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/22908291/ Reseña del artículu que dató'l fósil na base de datos PubMed (n'inglés)</ref>. Les evidencies arqueolóxiques suxeren que, demientres el IV mileniu enantes de Cristu, desarrollose nel país una sociedá basada na agricultura. La presencia d'urnes funeraries y diversos complexos d'enterramientu amuesen la presencia d'una sociedá complexa na qu'apaecen los oxetos de bronce alredor del añu 1500 e.C. y les ferramientes de fierro nel 700 e.C.. El periodu protohistóricu del país caracterízase pol contactu coles civilizaciones chines ya indies, y dende'l [[sieglu IV]] al [[sieglu VIII|VIII]] les comunidaes humanes asitiaes a la vera'l [[ríu Mekong]] entamaron a formar conceyos nomaos muang<ref>http://web.archive.org/web/20110304223831/http://www.tourismlaos.org/web/show_content.php?contID=6 ''Facts on Laos'', resume de la historia del país na páxina web oficial turística del país (guardada nel Internet Machine Wayback Machine). Consultáu'l [[27 d'agostu]] de 2014.</ref>.
[[ImaxeFicheru:Pha_That_Luang,_Vientiane,_Laos.jpg|right|thumb|250px|El Pha That Luang ye'l símbolu nacional de Laos.]]
===El reinu de Lan Xang===
El reinu de Lan Xang (el reinu del millón d'elefantes) foi fundáu nel [[sieglu XVI]] pol príncipe Lao [[Fa Ngum]], que tomó'l control de VientianeVientián con 10.000 soldaos khmer. Ngum yera'l descendiente d'una llarga dinastía de reis Lao, que'l so fundador fora Khoun Boulom. Ngum convirtió'l [[budismu]] na relixón del so reinu, y dirixó'l so espoxigue. Namái venti años dempués de la so fundación el reinu teníase espardío hacia l'oriente, hasta ocupar tierres de la [[cordelera Annamita]], nel actual Vietnam. Los sos ministros, fartos de la so crueldá, obligáronlu a esiliase a l'actual provincia tailandesa de Nan en [[1373]]<ref>http://web.archive.org/web/20100308201136/http://www.history.com/topics/fa-ngum Biografía de Fa Ngum na web history.com (guardada nel Internet Machine Wayback Machine). Consultáu'l 27 d'agostu de 2014.</ref>, na que morrió. El so mayorazu, [[Oun Heuan]], xubió al tronu col nome de Samsenthai, y reinó 43 años. Demientres el so reináu Lan Xang convirtióse nún prosperu centru comercial. Los bonos tiempos, sicasí, duraron poco, porque dempués de qu'elli morriera, en [[1421]], el reinu entamó un periodu de lluches pol poder que había durar un sieglu.
[[Imaxe:Fa_Ngum-Vtne1.JPG|right|thumb|250px|Estatua de Fa Ngum, fundador del reinu de Lan Xang.]]
En [[1520]] [[Photisarath]] xubió al tronu, y movió la capital, que daquella taba en Luang Prabang, pa VientianeVientián ante'l peligru d'una invasión birmana. El so fíu [[Settathirat]] xubió al trono tres de la muerte de so pa, en [[1548]], y mandó construyir una estupa (monumentu funerariu budista), el [[Pha That Luang]], que había convertise col tiempu nel símbolu del país. Setthathirat desapaeció nes montañes de la que volvía d'una espedición militar a Camboya, y el reinu entamó una rápida decayencia. Nun había ser hasta [[1637]], cuando [[Sourigna Vongsa]] xubiera al tronu, qu'el reinu recuperara puxu. Tantu, qu'el so reináu ye recordáu como la edá dorada del país. Al morrer ensin heriede el reinu dividiose en trés principaos: Luang Prabang, VientianeVientián y Champasak. Ente [[1763]] y [[1769]] l'exércitu birmanu atacó'l norte de Laos, anesionándose Luang Prabang. Champasak convirtióse nún protectoráu siamés (tailandés), y tamién VientianeVientián, una y bones [[Chao Anouvong]] foi xubíu al tronu como un rei vasallu del de Siam. Pesie a ello, promocionó'l renacimientu del arte y la lliteratura laosiana, y ameyoró les relaciones con Luang Prabang. Forciáu pola presión vietnamita rebelose escontra Siam; el fracasu de la so revuelta provocó que VientianeVientián fora saqueada. Elli foi lleváu presu a [[Bangkok]], onde morrió.
 
===La dómina de la colonización francesa===
[[Imaxe:Sisavangvong_statue.JPG|right|thumb|250px|Estatua de Sisavang Vong, rei de Luang Prabang de [[1904]] a 1946 y de Laos de 1946 a 1959 (patiu del muséu del palaciu real de Luang Prabang).]]
A finales del [[sieglu XIX]] Luang Prabang foi saqueada pol Exércitu de la Bandera Negra, una banda d'antiguos soldaos d'etnia Zhuang reconvertíos en bandidos<ref>http://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html ''Laos under the French'', historia de la dominación francesa de Laos na web culturalprofiles.net (n'inglés) (guardada nel Internet Machine Wayback Machine). Consultáu'l 27 d'agostu de 2014.</ref>. Los franceses rescataron al rei [[Oun Kham]] y añedieron el reinu de Luang Prabang al protectoráu de la Indochina francesa. Poco dempués el reinu de Champasak y el territoriu de VientianeVientián siguieron el mesmu camín. El rei [[Sisavang Vong]] de Luang Prabang convirtióse nel dirixente del Laos unificáu, y VientianeVientián volvió a convertise na so capital. L'interés francés por Laos, sicasí, llimitábase al so deséu de caltener un estáu tapón ente Tailandia, que taba embaxo la influyencia inglesa, y los territorios d'Annam y Tonkin, alministraos por ella y de muncho más valir dende'l puntu de vista económicu. Demientres el so dominiu los franceses introducieron la institución de la corvea, un sistema pol que cada varón adultu de Lao taba obligáu a trabayar diez díes al añu pal gobiernu colonial.
 
Laos producía estañu, madera y café, pero les sos esportaciones nunca representaron más del 1% del total de les de la Indochina Francesa. Pa [[1940]] namái vivíen nel país 600 ciudadanos franceses. Sicasí, munchos de los qu'aportaron al país como funcionarios, colonos o misioneros desarrollaron un fuerte apreciu pol país y les sos xentes, y munchos gastaron bona parte de la so vida tentando de meyorar les condiciones de vida de los laosianos. Dellos casáronse con una laosiana, aprendieron l'idioma, convirtiéronse al budismu ya integráronse na so sociedá, daqué meyor aceptáu na sociedá francesa que na inglesa.
===Laos dende la independencia===
En [[1955]] el Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos creó, dientru del contestu xeopolíticu de la [[Guerra Fría]], una oficina d'evaluación de programes p'axudar al exércitu de Laos na so llucha escontra'l movimientu comunista Pathet Lao. En [[1960]], en medio de revueltes constantes, españó la guerra abierta ente l'exércitu y el Pathet Lao. El príncipe Souvana Phoma tentó d'iguar la situación formando, en [[1962]], un gobiernu provisional de xunidá nacional nel qu'incluyó ministros comunistes nel so gabinete, pero l'intentu nun cuayó y la guerra civil fízose una realidá. L'exércitu contaba col sofitu estauxunidense, y el Pathet Lao col del exércitu de [[Vietnam del Norte]] y el del [[Vietcong]].
[[Imaxe:Vientianne1973.jpg|right|thumb|250px|Soldaos del Pathet Lao en VientianeVientián (1973)]]
El país viose involucráu tamién na [[guerra de Vietnam]], una y bones partes de so foron ocupaes por Vietnam del Norte pa usales como ruta d'aprovisionamientu de les sos tropes na guerra escontra [[Vietnam del Sur]]. En respuesta a ello Estaos Xuníos entamó una campaña de bombardeos escontra les posiciones norvietnamites, aumentó'l so sofitu a les fuercies anticomunistes (militares y paramilitares) laosianes y apoyó tamién les incursiones del exércitu survietnamita en Laos. En [[1968]] l'exercitu norvietnamita llanzó un fuerte ataque qu'estrozó l'exércitu laosianu, que dexó la iniciativa de la llucha escontra les fuercies comunistes a milicies armaes polos [[Estaos Xuníos]] y Tailandia. Pa evitar el colapsu del gobiernu laosianu y p'acabar col usu del so territoriu como punto de partida p'atacar les sos tropes en Vietnam del Sur, Estaos Xuníos entamó una campaña de bombardeos sistemáticos del territoriu laosianu. Entá en [[2008]] Laos yera'l país más bombardeáu per capita del mundu: ente [[1964]] y [[1973]] los bombarderos B-52 dexaron cayer una bomba cada ocho minutos nel so territoriu<ref>http://www.theguardian.com/world/2008/dec/03/laos-cluster-bombs-uxo-deaths ''Forty years on, Laos reaps bitter harvest of the secret war'', artículu nel diariu ''The Guardian'' (3 d'avientu de 2008)</ref>.
 
113 153

ediciones