Diferencies ente revisiones de «Oasisamérica»

Ensin cambiu de tamañu ,  hai 1 añu
m
Bot: Nomes de países según el cartafueyu
m (Iguo testu: -"río" +"ríu")
m (Bot: Nomes de países según el cartafueyu)
'''Oasisamérica'''
el nome d'una área cultural de la [[América del Norte]] precolombina. Estender dende'l territoriu de los [[Estaos Xuníos]] hasta'l norte de [[Chihuahua]], [[MéxicoMéxicu]], y dende la mariña [[Sonora|sonorense]] del [[golfu de California]] hasta'l valle del [[ríu Bravo]]. Debe'l so nome a la so posición como área entemedia ente les cultures del [[Mesoamérica|mesoamericanas]] y les cultures de los nómades del desiertu [[Aridoamérica|aridoamericano]] de MéxicoMéxicu.
A diferencia de los sos vecinos del desiertu, los oasisamericanos fueron cultivadores, anque les condiciones climatolóxiques nun-yos dexaben una agricultura bien eficiente y pollo teníen que recurrir a la caza y a la [[Caza-recueya|recueya]] pa complementar la so subsistencia. Construyeron grandes aldegues en Nuevu MéxicoMéxicu y la zona arqueolóxica de Cases Grandes, en Chihuahua. Esta zona tenía una gran importancia por cuenta de los eficientes sistemes hidráulicos colos que cuntaben. El so apoxéu dar ente 1205 y 1261, y foi abandonada escontra 1341.
 
[[Archivu:Oasisamérica-Hohokam.png|thumb|250px|right|Oasisamérica-Hohokam.]]
Oasisamérica ye términu deriváu de la conxunción de ''[[oasis]]'' y ''[[América]]''. Tratar d'un territoriu montascosu, marcáu pola presencia de les [[Montes Predresos]] y la [[Sierra Madre Occidental]]. Al oriente y al poniente d'estos enormes cordales estiéndense les grandes planicies grebes de los desiertos de [[Desiertu de Sonora|Sonora]], [[Desiertu de Chihuahua|Chihuahua]] y [[Desiertu de Arizona|Arizona]]. Nel so momentu de mayor espansión, Oasisamérica cubría una parte la superficie de los actuales estaos mexicanos de [[Chihuahua]] y [[Sonora]], lo mesmo que de [[Arizona]], [[Utah]], [[Nuevu MéxicoMéxicu]], [[Coloráu]], [[Nevada]] y [[California]], nos Estaos Xuníos.
 
Sicasí que se trata d'un territoriu secu, Oasisamérica ta derrota por delles corrientes d'agua como los ríos [[Ríu Yaqui|Yaqui]], [[Ríu Bravo|Bravo]], [[Ríu Coloráu|Coloráu]], [[Ríu Gila|Gila]], y [[Cases Grandes]]. La presencia d'estes corrientes (y delles llagunes que se tragó'l desiertu a lo llargo de los años), según el so clima de xuru más benignu qu'el de la rexón aridoamericana oriental, foi la que dexó'l desenvolvimientu de les técniques agrícoles importaes de Mesoamérica.
 
== Característiques de les cultures oasisamericanas ==
L'orixe de la área cultural oasisamericana tien llugar d'unos dos mil año dempués de la separación de [[Mesoamérica]] y [[Aridoamérica]]. Dalgunos de los pueblos oasiamericanos practicaben el cultivu como una actividá complementaria de la so economía de caza y recueya. Estos pueblos, ente los que s'atopen los pertenecientes a la [[Tradición del Desiertu]], llegaron a convertise en verdaderos llabradores. El procesu de la introducción de l'agricultura na zona desértica del norte de MéxicoMéxicu y el sur de los [[Estaos Xuníos]] foi gradual y dilatáu: escontra l'añu 600 d. C. (periodu que coincide cola dómina del ocaso [[teotihuacan]]o), dellos grupos adquirieren apocayá les técniques agrícoles.
 
Atopaos na [[Bat Cave|Cueva del esperteyu]], Arizona. Cuidao que los restos más antiguos de maíz en [[América del Norte|Norteamérica]] daten del añu 5000 a. C., paez que la hipótesis de la importación de l'agricultura dende'l sur ye correcta. Lo que nun ye posible asitiar entá ye quién yeren el portadores de la tecnoloxía agrícola y qué papel tuvieron nel desenvolvimientu de les altes cultures oasisamericanas.
Propónense a lo menos trés hipótesis avera de la nacencia de les cultures oasisamericanas. Una, de calter [[endóxenu]], señala que se trata d'un desenvolvimientu cultural independiente que tien los sos raigaños na más remota antigüedá. Dende esti puntu de vista, favorecíos por un meyor clima (cosa realmente relativa, cuidao que la diferencia climática ente la zona oasisamericana y la [[Aridoamérica|aridoamericana]] nun ye tan evidente), los antiguos pueblos del desiertu podríen faer un descubrimientu de l'agricultura similar al qu'asocedió en [[Mesoamérica]].
 
Un segundu planteamientu presupon qu'el portadores de la cultura mesoamericana emigraríen escontra'l norte. Asina, Oasisamérica sería una derivación de los sos vecinos sureños. Nesi sentíu, el desenvolvimientu de les cultures oasisamericanas, como'l de les del norte de Mesoamérica, taríen rellacionaes con grupos que originalmente habitaben nel Occidente de MéxicoMéxicu. La evidencia arqueolóxica apunta a que grupos de filiación yuto-nahua llevaríen l'agricultura a la rexón oasisamericana. Anque les técniques agrícoles fueren importaes del sur, los pueblos oasisamericanos construyeron una civilización con característiques particulares, que caltuvo relaciones con el llabradores de Mesoamérica.
 
Numberoses son les buelgues de la relación ente los dos grandes rexones culturales de Norteamérica. Por casu, la [[turquesa]] que tanto apreciaben los mesoamericanos, provenía casi toa ella de la rexón sur de Nuevu MéxicoMéxicu y Arizona. De la mesma, en [[Paquimé]], sitiu perteneciente a la cultura [[Fargatáu]], atopáronse estructures ceremoniales rellacionaes cola relixón mesoamericana, como'l [[xuegu de pelota mesoamericano|xuegu de pelota]], y una cantidá importante de cadarmes de [[Ara (animal)|guacamayas]], que con toa seguridá fueron llevaes dende les selves del sureste de [[MéxicoMéxicu]].
 
== Árees culturales ==
=== Anasazi ===
{{AP|Anasazi}}
[[Archivu:Bowl Chaco Culture NM USA.jpg|thumb|200px|Tazón de cerámica de Cañón del Chaco ([[Nuevu MéxicoMéxicu]]). Pertenez a la fase Pueblo III.]]
[[Archivu:Chaco canyon.jpg|thumb|200px|Sitiu arqueolóxicu de Cañón del Chaco, unu de los principales sitios de la cultura anasazi.]]
La cultura [[anasazi]] florió na rexón conocida como los Cuatro Esquines. Esto ye, na confluencia de los estaos de [[Utah]], [[Arizona]], [[Nuevu MéxicoMéxicu]] y [[Coloráu]], un territoriu pobláu de montes de [[Juniperus|juníperos]], que los antiguos pobladores supieron aprovechar, cuidao que los recursos vexetales llograos pola recueya, arralecíen la metá del añu, ente payares y abril. La anasazi ye una de les sociedaes más complexes que vieren la lluz nel territoriu oasisamericano, y suponse que son los antepasaos de los actuales [[indios pueblu]] ([[zuñi]] y [[hopi]]).
 
La anazasi ye ensin dulda, la más estudiada de les cultures [[América precolombina|precolombines]] de los Estaos Xuníos. Les investigaciones arqueolóxiques establecieron una secuencia de desenvolvimientu cultural dende un tiempu anterior al primer sieglu adC, hasta 1540, en que los indios pueblu fueron finalmente sometíos a la Corona española. Esti llargu períodu entiende les fases Cesteros (''basketmakers'') I, II ya III, y Pueblu I, II, III, ya IV. La fase Cesteros I, anterior al añu 100 a. C., marca la transición de los pueblos anasazi ente la vida nómada y el sedentarismu agrícola, basáu nel cultivu del maíz (introducíu na rexón escontra l'añu 750 a. C.). Na fase Cesteros II, los anazasi establecer en cueves y abrigos predresos, y na fase Cesteros III (400-700 d. C.) construyeron los primeros asentamientos urbanos semisubterráneos, d'hasta cuatro viviendes de planta circular.
=== Fargatáu ===
{{AP|Fargatáu}}
[[Archivu:Mogollon Rim1.jpg|thumb|200px|Montes Fargatáu, nel sureste de Nuevu MéxicoMéxicu.]]
Fargatáu ye'l nome d'una área cultural oasisamericana, alcontrada nes estribaciones de la [[Sierra Madre Occidental]], dende onde s'estiende escontra'l norte sobre una parte del territoriu de los actuales estaos de [[Arizona]] y [[Nuevu MéxicoMéxicu]], nos Estaos Xuníos. Dellos autores prefieren estremar nesta área dos grandes tradiciones culturales: la [[Fargatáu]], puramente felicidá, y la [[cultura de Paquimé|cultura Paquimé]], que sería una derivación de la primera. Comoquier, los pueblos qu'habitaron la área en cuestión afixéronse perbién a una redolada xeográfica marcáu pola presencia de montes de pinos y serrapatosos montes y ribayos.
 
A diferencia de los sos vecinos del norte, los hohokam y los anasazi, los fargataos acostumaben soterrar a los muertos. Los enterramientos d'esta cultura solíen ser acompañaos d'ufriendes de cerámica y piedres semipreciosas. Cuidao que la calidá de les obres materiales de la cultura mogollona ye bastante sobresaliente, los sos túmulos funerarios fueron escalaos col propósitu d'alimentar les colecciones privaes, per mediu del comerciu illegal de les pieces arqueolóxiques.
 
Quiciabes la más sobresaliente de les tradiciones cerámiques mogollonas ye la que se desenvolvió nel valle del [[río Blimes]], en Nuevu MéxicoMéxicu. La producción alfarera nesta rexón tuvo'l so mayor desenvolvimientu ente los sieglos VIII y XII de la nuesa era. Caracterizar por el color blancu de les sos pieces, decoraes con representaciones figuratives sobre la vida cotidiana del pueblu que les creó. Ye pos, un casu escepcional nel contestu d'una superárea cultural onde predominaben los diseños xeométricos sobre los figurativos.
 
En contraste cola área Hohokam y l'área Anasazi, nun esiste una secuencia cronolóxica aceptada llargamente pal desenvolvimientu de los fargataos. López Austin y López Luján retomen pal analís históricu de la rexón la división cronolóxica propuesta por Paul Martin, qu'estrema la hestoria mogollona en dos llargos períodos. El primeru abarca del añu 500 a. C. al 1000 d. C., y ye denomináu Ceo. El segundu toma los años entendíos ente los sieglos XI y XVI y denominar Tardíu.
El mayor apoxéu de la cultura mogollona asocedió mientres el sieglu XIV y XV. Nesti tiempu, los asentamientos principales d'esta cultura crecieron en población, tamañu y poder. [[Paquimé]], en [[Chihuahua]], foi quiciabes el mayor d'ellos. Apoderaba una rexón serrana na que s'afayaron dellos sitios arqueolóxicos conocíos como ''cases cantil'', cuidao que fueron asentamientos construyíos nes cueves de mal accesu de l'aguada oriental de la Sierra Madre. Paquimé sostenía relaciones comerciales cola Mesoamérica nuclear, a la qu'aprovía de minerales preciosos como la [[turquesa]] y el [[cinabriu]]. Controlaba tamién el comerciu de ciertos productos de les mariñes del [[golfu de California]], especialmente de conches de la especie ''[[Nassarius]]''. Paquimé recibió una fuerte influencia de los sos socios mesoamericanos, como demuestra la presencia de canches de xuegu de pelota y de restos d'animales de la rexón tropical centroamericana, como [[Ara (animal)|guacamayas]].
 
La declinación de los principales centros fargataos empezó nel sieglu XIII, antes del apoxéu paquimense. Pal sieglu XV, bona parte de la rexón fuera abandonada polos sos habitantes. Dellos grupos que poblaben les ciudaes acomuñaes a la [[cultura de Paquimé|cultura Paquimé]] abelugar na Sierra Madre, otros fuxeron al norte, onde se xunieron a los [[Anasazi]]s. La xente del río blimes emigró hasta asitiase nel actual territoriu de [[Coahuila de Zaragoza|Coahuila]]. Suponse que los grupos [[pueblos taracahítas|taracahitas]] ([[pueblu yaqui|yaquis]], [[pueblo mayo|mayo]], [[ópata]]s, [[pueblu tarahumara|tarahumaras]]) que viven nel noroeste de MéxicoMéxicu son descendientes de los fargataos.
 
=== Fremont ===
=== Pataya ===
{{AP|Pataya}}
La área Pataya (o Patayana), ocupa la rexón occidental de Oasisamérica. Ye compartida polos estaos de [[California]] y [[Arizona]] d'Estaos Xuníos, y los estaos de [[Baxa California]] y [[Sonora]] de MéxicoMéxicu. Tratar d'una área periférica que'l so desenvolvimientu cultural probablemente recibió influencia de los [[hohokam]], los sos vecinos orientales. D'ellos aprenderíen el xuegu de pelota, la cremación de los muertos y les técniques de producción de cerámica. El principal sitiu arqueolóxicu rellacionáu con esta cultura ye [[Blythe Intaglios]], qu'entiende un gran númberu de figures dibuxaes sobre la superficie de la tierra.
 
La cultura Pataya empezó a aparrar escontra'l sieglu XIV. Cuando'l españoles llegaron a la rexón, el valle del [[ríu Coloráu]] (columna d'esta zona desértica) yera ocupáu polos [[yumano]]s del ríu o [[Cucapá|rieños]].
 
== Bibliografía ==
* Braniff, Beatriz (2001): "La Gran Chichimeca". En: ''Arqueoloxía Mexicana''. Vol. IX. Núm. 51. Setiembre - ochobre de 2001. Editorial Raigaños - Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. MéxicoMéxicu.
* Cano Díaz, Olga (2001): "Paquimé y les cases alcantilado". En: ''Arqueoloxía Mexicana''. Vol. IX. Núm. 51. Setiembre - ochobre de 2001. Editorial Raigaños - Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. MéxicoMéxicu.
* Cordell, Llinda S. (2004): ''Ancient Pueblu Peoples''. St. Remy Press - Smithsonian Institution.
* Gamboa Carrera, Eduardo (2001): "Paquimé y el mundu de la cultura Cases Grandes". En: ''Arqueoloxía Mexicana''. Vol. IX. Núm. 51. Setiembre - ochobre de 2001. Editorial Raigaños - Institutu Nacional d'Antropoloxía y Hestoria. MéxicoMéxicu.
* López Austin, Alfredo, y Leonardo López Luján (2001). ''El pasáu indíxena''. El Colexu de MéxicoMéxicu - Fondu de Cultura Económica. MéxicoMéxicu.
* Vilanova Fuentes, Antonio (2003): ''Paquimé: un ensayu sobre prehistoria chihuahuense'', Kosmos Chihuahua.
 
== Enllaces esternos ==
* [http://www.inah.gob.mx/muse5/htme/musi0801.html Muséu de les Cultures del Norte] (MéxicoMéxicu).
 
 
305 333

ediciones