Diferencies ente revisiones de «Valdehijaderos»

108 bytes desaniciaos ,  hai 2 años
m
Iguo testu: -"núcleu" +"nucleu"
m (Preferencies llingüistíques)
m (Iguo testu: -"núcleu" +"nucleu")
'''Valdehijaderos''' ye un [[conceyu]] y llocalidá [[España|española]] de la [[provincia de Salamanca]], na comunidá autónoma de [[Castiella y Llión]]. Intégrase dientro de la contorna de la [[Sierra de Béjar (contorna)|Sierra de Béjar]]. Pertenez al [[partíu xudicial de Béjar]] y a les mancomunidaes [[Mancomunidá Banzáu de Béjar|Banzáu de Béjar]] y [[Mancomunidá Ruta de la Plata|Ruta de la Plata]].
 
El so términu municipal ta formáu por un solu núcleunucleu de población, ocupa una superficie total de 11,75 [[kilómetru cuadráu|km²]] y según los datos demográficos recoyíos nel padrón municipal ellaboráu pol [[Institutu Nacional d'Estadística (España)|INE]] nel añu {{Población|ES|añu}}, cuenta con una población de {{Población|ES|37332|formatu=non}} habitantes.
 
La estructura orixinal del pueblu configúrase en redol a la [[Cañada Real Soriana Occidental]] o El Cordel, que vien de [[Valdefuentes de Sangusín]] y diríxese a [[Montemayor del Río]], na so ruta escontra les camperes de [[Estremadura]].
Anque la so fundación presuponse dientro del procesu de repoblación lleváu a cabu pol rei [[Alfonsu IX de Llión]] en redol a 1227, cuando esti monarca creó'l conceyu de [[Montemayor del Río]], nel que quedó integráu'l términu de Valdehijaderos, dientro del [[Reinu de Llión]],<ref>Mínguez, José María (Coord.) (1997). Hestoria de Salamanca. II Edá Media. Salamanca: Centru d'Estudios Salmantinos. Pág. 275</ref> la primer referencia de la población puramente felicidá alcontrar nun documentu bien posterior, de 1543, onde se noma como anexu de Montemayor una llocalidá llamada “Val de Ahijaderos” y que cunta entós con 57 vecinos (families).
En 1752, el Catastru d'Ancón detalla que Valdehijaderos tien 32 vecinos, de los cualos 4 son viudes y 8 solteros. De los sos 48 cases: 26 tán habitaes, 4 ensin moradores, 8 payares y 10 arruinaes. Tamién informa de que la llocalidá cunta, como bienes comunes, con una casa y una corrolada de Conceyu, una fragua y una devesa boyal.
 
Cola creación de les actuales provincies en 1833, Valdehijaderos foi englobado na [[provincia de Salamanca]], dientro de la [[Rexón Lleonesa]].<ref>{{cita web |título= Real Decretu de 30 de payares de 1833 sobre la división civil de territoriu español na Península ya islles axacentes en 49 provincies |idioma= español |añu= 1833 |publicación= Gaceta de Madrid |url= http://es.wikisource.org/wiki/Real_Decretu_de_30_de_payares_de_1833 }}</ref>
 
Yá en 1845, el Catastru de Madoz rexistra 36 cases de mala construcción, formando cuerpu de población, habitaes por 25 vecinos, 81 almes. Descríbese como llocalidá con conceyu na provincia de Salamanca, partíu xudicial de Béjar y diócesis de Coria, asitiada nuna llomba a la izquierda del ríu Sangusín. Dizse que'l clima ye templáu y les enfermedaes más comunes son tercianas y cuartanas. El pueblu cunta con una fonte de que les sos agües usen los vecinos, una ilesia aneja de La Calzada, cola advocación de la Degollación de San Juan Bautista, y una ermita titulada de San Marcos. El terrén ye areniscu, secanu y d'inferior calidá. Los caminos conducen a los pueblos inmediatos. Produz: trigu, centenu, cebada, garbanzos, llinu, pataques y llegumes; hai ganáu lanar, cabrío, vacunu y de gocha y caza menor. Tien alcalde pedáneo y cuenta con un “pósito” (Almacén de cebera pa vencelo pa la llantadera o en tiempos de dificultaes).
 
== Demografía ==
|notes=Fuente Instituto Nacional d'Estadística d'España - Ellaboración gráfica por Wikipedia. }}
 
Como podemos apreciar, el sieglu XX arrinca yá con una población bien alta al respective de los datos anteriores. Esto forzó la necesidá de semar más tierres y más güertos, ente otres soluciones.
 
Tradicionalmente l'escedente de población tamién se resolvía cola emigración, per unos años o definitivamente. Hasta los años 30 los destinos más frecuentes yeren Arxentina (pa les emigraciones definitives qu'incluyíen a tola familia) y Cuba (onde diben los mozos per unos años a cortar caña d'azucre tornando pa faer el serviciu militar). Había otru tipu d'emigración que yera protagonizada por padres de familia que dexaben a la muyer al cuidu de facienda y fíos y ellos unviaben los aforros pa caltenelos, y sobremanera, pa la compra de más finques. L'episodiu más singular foi'l realizáu a Panamá pa construyir la canal (1904-1914). Participaron munchos homes de pueblos de la contorna, incluyíu Valdehijaderos.
 
Pelos años trenta y cuarenta del sieglu XX, por cuenta de la [[Guerra Civil Española]] y a la [[Segunda Guerra Mundial]], la emigración cerróse, ya inclusive tornaron delles families al pueblu. Por esti motivu, la esplotación del territoriu intensificóse fuertemente, aportando a la mayor en tola so hestoria, anque eso nun supunxo un cambéu de sistema.
 
Ye a partir de mediaos de los años 50, como nel restu d'España, cuando s'empecipia'l gran éxodu rural escontra les ciudaes. Los destinos fueron bien variaos: Béjar, Asturies, País Vascu, Francia, Alemaña, Suiza, pero la gran mayoría foi absorbida per Madrid y Barcelona.
 
Anguaño, nestes últimes décades, el descensu de la población ye constante pero yá nun ye por cuenta de la emigración sinón al predominiu de la población mayor y bien mayor sobre la xuvenil ya infantil.
 
[[File:Iglesiavaldehijaderos.jpg|thumb|Ilesia Parroquial de Valdehijaderos, dedicada a San Juan Degolláu.]]
== Cultura ==
 
Por causa de el so pequeñu tamañu y a'l costume de buscar pareya na redolada inmediata, los fíos del pueblu comparten una alta consanguinidá. Anque na tema de los llamátigos había más variedá, los apellíos apenes superen la docena: Sánchez, García, González, Rodríguez, Martín, Ceballos, Castellán, Díaz, Llongu, Márquez, Cubino, Simón, Antón, Canónicu, Pumar, Moreno, Matos
 
=== Ociu ===
 
Amás de les tabiernes y los solanos, la mayor diversión ye la [[calva (deporte)|calva]]. El pueblu cunta tradicionalmente con bonos xugadores y, ello ye que'l campeón d'España en 2012 ye natural de Valdehijaderos. La mocedá tamién se presta nos antroxos y bailles, éstos postreros mientres les fiestes patronales de San Marcos y San Juan.
 
== Economía ==
El términu de Valdehijaderos allugar n'unu de les bandes del valle del ríu Sangusín. Na so fastera, nel llau sur, apodera'l matu de carbayu con dellos praos na so parte yá alta. A lo llargo del pie de valle, por onde escurre la carretera, allúguense los meyores praos, toes elles corralaes con parés de piedra y poblaos por infinidá de fresnos terciaos. Los güertos estendíense, principalmente, nos marxes de los regatos (regueros). La parte llana, dende'l pueblu hasta'l ríu, yera destinada fundamentalmente a los cultivos de ceberes y algarrobes.
 
El conceyu apenes tien finques, polo que la práutica totalidá del terrén ta en manos particulares. Al igual qu'otros pueblos, ye posible que d'antiguo cuntara con terrenes comunales que podríen ser lo qu'anguaño ye la solana y que, nun momentu dáu, partir ente los vecinos.
 
Centrándonos nel so aprovechamientu, dende'l puntu de vista de la so xestión, y simplificando una realidá que siempres ye más complexa, podemos dicir qu'el so términu tenía los siguientes usos:
 
*Praos (yerba, segáu, lleña de fresnu...).
Les mases forestales representatives de Valdehijaderos son los fresnos nos baxos y el carbayu nes fasteres. Tolos praos tienen fresnos como arboláu. Tán encampizaos (dixebraos los unos de los otros a cierta distancia) y "esmocaos", motivu pol que tienen un tueru desproporcionáu al respective de les cañes.
 
"Cortar el ramajo" consiste en corta-y toles cañes. Realizar a primeros de setiembre cada 8-10 años cola cuenta de llograr lleña pa la lumbre y alimentu (la fueya) pal ganáu.
 
=== Ganadería ===
 
L'animal más representativu yeren les oveyes. Principalmente pastiaben nos barbechos y rastrojeras, tamién nos praos (anque pocu porque s'acutar pal segáu). Había como 50 pastorías (una por familia), caúna colos sos perros “carea” y el so pastor correspondiente, que solía ser el mozu más pequenu de cada casa. Había families que faíen una "dúa" y curiaben los sos fataos a medies. Cada pastoría podía tener unes 25 oveyes col so machu ya incluyía a dos o tres cabres pa la lleche d'a diariu. Peles nueches recoyer nos casillos (establos) del pueblu, pero a partir del mes de marzu dormíen na rede, pa estercar los güertos. En primavera nun se sacaben llueu porque la rosada podía fae-yos dañu. La producción de cada oveya yera un corderu al añu.
 
A los borrunchos (los corderos tresllechaos), al igual qu'a les oveyes, nun se-yos echaba nada, engordaben solo colo que comíen en campu y vendíense a postreros d'abril a los carniceros de Béjar. Pel branu cortábense cañes de carbayu con fueya y ensugábense nos payares. Guardar pa dá-ylo de comer a les oveyes nos díes de nieve. La llana tosquilábenlo esquiladores estremeños (de les Hurdes) que faía la campaña polos pueblos.
 
La presencia del llobu yera casi constante pero la so principal amenaza yera en primavera, cuando les oveyes dormíen na rede. Por ello'l pastores yeren ayudaos polos mastines que xixilaben tola nueche. Estos perros grandes y fuertes llevaben carrancla (collar de pinchos). Pa evitalos, los llobos atacaben en contra del vientu, por que nun los golieren.
 
Cada familia solía tener unes 4 o 5 vaques como muncho, salvo esceiciones. La so utilidá principal yera'l so usu como parexa pa tirar del carru y del aráu. Tamién se-yos sacaba daqué de lleche y munchos años criaba un xatu. La Parexa y les sos críes diben dormir al casillo dende ochobre hasta marzu (pa guardales del abertal y pa poder faer viciu (cuchu) pa les tierres. El restu del añu dormíen nel campu.
 
Los guarrapos (gochos) mercábense pequeños nel mercáu. Engordábense unu o dos per familia y yeren casi la so única fonte de proteínes (xamón, chorizos, morcielles), lo mesmo que de grasa (mantega), tocín y güesos pal cocíu. Antes de zarralos pa engordalos, sacábense unos meses a regatos y caminos, diben anillados por que non "hunzaran".
En "la porcá" diben xuntos toos lo cochinos del pueblu, (acaldía tocábalu a una familia).
 
En Valdehijaderos apenes había caballos y el mular empezó a usase a partir de xeneralizase'l llevar la lleche a vender a Béjar. Pal tresporte, l'animal habitual yera la pollina, una por familia. Solía llevar serones pa la carga o un apareyu” si yera pa montar.
 
Los desplazamientos a Béjar faíense andando una y bones la pollina yá llevaba la carga. En Béjar había posaes pa poder dexala a recaldu.
 
== Monumentos y llugares d'interés ==