Diferencies ente revisiones de «Leísmo»

Ensin cambiu de tamañu ,  hai 1 añu
m
Preferencies llingüístiques
m (correiciones)
m (Preferencies llingüístiques)
== Tipos de leísmo ==
=== Leísmo y normativa llingüística ===
El leísmo ye una traza característica de los dialectosdialeutos del centru de la península Ibérica. El dictame académicu originalmente consideraba ''correcta'' la forma leísta cuando'l complementu directu de l'acción ye una persona de sexu masculino, y ''incorrectes'' otres opciones. Más tarde enteráronse de qu'eses opciones ''incorrectes'' yeren les normales en casi tolos países y tamién en gran parte d'España, polo que pasó a considerales ''correctes'' y el leísmo de persona ''aceptable''. Por tanto, pa l'Academia ''vilu [a Juan]'' tolérase, ente que *''vilu [a Inés]'' o *''vilu [al buque]'' non. Nel casu de ser el complementu directu masculín y plural, referíu a persones, l'Academia considera qu'anque l'usu de ''-yos'' "nun escarez d'exemplos lliterarios", ye "desaconsejable na fala culta"; por tanto, dicir ''vi-yos llegar (a ellos)'' ye desaconseyáu y entá ye más ''vi-yos llegar (a los buques)''.<ref> Vease ''L<small>EÍSMO</small> [http://lema.rae.es/dpd/?key=leismo]'' nel [http://lema.rae.es/dpd/ Diccionariu Panhispánicu de Duldes] de la Real Academia </ref>
 
La posición oficial de l'Academia varió coles dómines; mientres el [[sieglu XVIII]] l'enclín a la unificación de los casos yera dominante, y de fechu en [[1796]] la Real Academia dictaminó que'l pronome átonu tendría d'usase pal acusativu masculín con esclusión de ''lo''. Nun sería hasta [[1854]] cuando la doctrina revertiríase; atendiendo a una propuesta de [[Vicente Salvá]], reintroducióse la distinción ente'l ''lo'' usáu pal acusativu y el ''-y'' [[caso dativu|dativu]]. Nuna primer instancia reconocióse a cencielles la llexitimidá de la distinción ente pronomes y depués prescribiéndola explícitamente. Pa fines de sieglu, el dictame de 1796 invirtiérase por completu, y l'usu de ''-y'' consideróse incorrectu, anque cola salvedá d'aceptar el leísmo pal pronome masculín singular, diciendo que {{cita|...nunca o perrrara vegada convendría'l «-y» acusativu a pronome de cosa.}}
 
=== Leísmo aparente ===
Superficialmente similar al leísmo, la variación nel usu pronominal puede debese tamién a variaciones dialectalesdialeutales nel réxime de dellos verbos.
 
La atenuación de la oposición ente dativu y acusativu nel sistema de casos del español llevó a enclinos diverxentes tocantes a l'usu de verbos nos que'l complementu tradicionalmente consideráu directu ye raramente esplícitu. Ye'l casu de verbos como ''pegar'' o ''enseñar'', que se complementen tantu con una referencia personal, en forma de dativu, como una inanimada o astracta, en forma d'acusativu; sicasí, la segunda ye tácita munches vegaes, polo qu'a la forma estándar ''el policía pegó-y al obreru [una cachaporrada]'' sustituyir munches vegaes en dellos dialectosdialeutos *''el policía pegar al obreru''. {{Cita riquida|<!-- payares 2015 -->}}
 
Con verbos como ''tocar'', cola estructura de doble oxeto típica del español, almítense tantu les formes ''él tocólu [a él]'' como ''él tocar'' [a ella], en que ''la'' y ''-y'' actúen como complementu directu; pero si añede qué parte d'él o ella foi tocada, dicha parte ocupa'l papel de complementu directu y la persona tocada pasa a ser complementu indirectu, esixendo l'usu de ''-y'' en dambos casos masculín y femenín: ''él tocó-y les manos'', tantu a él como a ella. Si pol contestu nun se decide si tratar de ''él'' o de ''ella'', ye precisu desambiguarlo añediendo ''a él'' o ''a ella'' respectivamente, que xunto con ''-y'' constitúin el complementu indirectu de la frase que'l so complementu directu ye ''les manos''.
 
=== Leísmo de contactu ===
Otres formes de leísmo apaecen, tamién, en dialectosdialeutos del español que se caractericen pola situación enllargada de [[billingüismu]] o [[diglosia]] en contactu con llingües nes que'l réxime pronominal ye distintu. La influencia del [[idioma guaraní|guaraní]] nel [[español paraguayu]], del [[idioma quechua|quechua]] nel [[español andín]]<ref> Klee, Carol A.., and Andrew Lynch. "El Contactu De Llingües De La Rexón Andina." ''L'Español En Contactu Con Otres Llingües''. Washington, D.C.: Georgetown UP, 2009. </ref> o del [[euskera]] en [[País Vascu]] y [[Navarra]] lleven en dellos casos a la supresión completa de la diferenciación ente pronomes de dativu y d'acusativu, sustituyendo tolos casos por ''-y''.<ref> ''Diccionariu panhispánicu de duldes. ''La Real Academia Española, 2005'''' </ref> Acompañada d'un tanxible cambéu nel empléu de los pronomes, que s'utilicen sistemáticamente de manera redundante en toles funciones —a diferencia de formar estándar del español, que prescribe la redundancia solo nel dativu: ''yo di-y la carta a la mio hermana''—, ye efectu de l'asimilación a un sistema gramatical desprovistu de la distinción de casos. N'ocasiones ta [[Estigma social|estigmatizáu]], sobremanera nes zones de transición ente dialectosdialeutos afeutaos por esta forma de leísmo y dialectosdialeutos non leístas, pero forma parte de la norma culta nes rexones en que'l dialectudialeutu leísta ye esclusivu o mayoritariu, y tien espresión na llingua formal y escrito. Non cuenta, sicasí, cola sanción de la RAE.
 
== DialectosDialeutos leístas ==
 
=== Leísmo castellanu septentrional ===
# el xéneru del complementu, si ye discontinuu o numerable; los sustantivos femeninos representar por ''la''/''les'', ente que los masculinos facer por ''-y''/''-yos''.
 
Otru autores disienten con esta hipótesis, sosteniendo que'l factor crucial na selección pronominal ye'l valor de animacidad concedíu al oxetu mentáu; asina, el ''lo'' llindar a los oxetos inanimaos, contables o non, ente que el ''-y'' emplegar pa seres vivos, con mayor frecuencia cuanto más similares al humanu sían (vease González 1997, ''passim''). Ye probable que la distinta evaluación deber a qu'aspeutos superficialmente similares amazcaren variaciones fondes nel desenvolvimientu del sistema pronominal en distintos dialectosdialeutos del español.
 
La área afeutada por esta forma de leísmo entiende bona parte de [[Castiella y Llión]]. La forma más pronunciada manifestar en [[Valladolid]], l'este de Llión, [[Palencia]] y el noroeste [[burgalés]], onde ''-y'' sustitúi a ''lo'' y ''-yos'' a ''los'' pa tolos antecedentes animaos de xéneru masculín. El restu de la provincia de Burgos, les zones aledañas a Valladolid y les rexones leístas de [[Segovia]] y [[Soria]] bazcuyen ente ''-yos'' y ''los'' pal plural, usando ''-y'' invariablemente pal singular. Na [[provincia de Salamanca]], [[provincia d'Ávila|Ávila]] y les zones de transición ente estes, Madrid y Cáceres el plural nun ye leísta salvu en raros casos. Tamién ye utilizada fora d'España, en [[Provincia de Misiones|Misiones]] provincia d'Arxentina. Menos estudiada ye la distribución del leísmo pal pronome femenín, que la mayoría de los autores xulguen llindada a la fala popular, anque nun se dispon d'investigación sociollingüístiques en fondura.
== El leísmo n'América ==
 
Anque'l leísmo haise documentáu como un fenómenu que s'hai propogado n'España, tamién s'hai documentáu y estudiáu en Hispanomérica amás de casos de contactu con otres llingües. L'Academia mexicana de la llingua identifica qu'asocede en Méxicu y otros dialectosdialeutos del español d'América.<ref> "Academia mexicana de la llingua">{{cita web|título=Leísmo y loísmo|url=http://www.academia.org.mx/espin/Detalle?id=381}}</ref> Un factor qu'inflúi na inclusión del dativu o acusativu ye'l tipu de verbu. Con verbos de percepción como "oyer" y "ver," el dativu úsase como oxetu directu n'América Central, Perú, Chile y Arxentina.<ref>{{cita publicación|apellido1=Uruburu Bidaurrázag|nome1=Agustín|título=Estudio sobre leísmo, laísmo y loísmo. (Sobre'l funcionamientu de los pronomes personales átonos o afixos non reflexos de 3a persona, o de 2a persona)|publicación=Universidá de Córboda|fecha=1993}}</ref> Otros verbos que tienen una alternanza ente'l dativu y l'acusativu son: ''aconseyar,'' ''avisar,'' ''enseñar,'' ''obedecer,'' ''picar,'' y ''tarrecer.'' L'alternanza con estos verbos asocede especialmente en Perú, Chile, Arxentina y Uruguái.<ref>{{cita publicación|apellido1=Fernández-Ordóñez|nome1=Inés|títulu=Leísmo, laísmo y loísmo: estáu de la cuestión|publicación=Madrid: Taurus|fecha=1993|páxines=63-96}}</ref>
El tipu y la frecuencia del verbu pueden influyir nel tipu de pronome que s'usa. Anque munchos estudios sobre'l leísmo centrar en delles rexones d'España, identificóse como un fenómenu n'América con factores qu'inflúin na so frecuencia y usu.