Diferencies ente revisiones de «Leísmo»

Ensin cambiu de tamañu ,  hai 1 añu
m
Preferencies llingüístiques: -"directu" +"direutu"
m (Bot: Troquéu automáticu de testu (-lengua romances +Llingües romániques))
m (Preferencies llingüístiques: -"directu" +"direutu")
{{Referencies|t=20160113155854}}
 
El '''leísmo''' ye la sustitución de los [[pronome personal|pronomes personales]] ''lo'' y ''la'' por ''-y'' na posición de [[complementu directudireutu]] y nos verbos que tradicionalmente rixen el [[caso acusativu]] (tamién llamaos verbos transitivos) n'[[idioma español|español]]:
:(Forma leísta) ''Juan '''-y''' vio''.
:(Forma estándar) ''Juan '''lo''' vio''.
== Tipos de leísmo ==
=== Leísmo y normativa llingüística ===
El leísmo ye una traza característica de los dialeutos del centru de la península Ibérica. El dictame académicu orixinalmente consideraba ''correcta'' la forma leísta cuando'l complementu directudireutu de l'acción ye una persona de sexu masculino, y ''incorrectes'' otres opciones. Más tarde enteráronse de qu'eses opciones ''incorrectes'' yeren les normales en casi tolos países y tamién en gran parte d'España, polo que pasó a considerales ''correctes'' y el leísmo de persona ''aceptable''. Por tanto, pa l'Academia ''vilu [a Juan]'' tolérase, ente que *''vilu [a Inés]'' o *''vilu [al buque]'' non. Nel casu de ser el complementu directudireutu masculín y plural, referíu a persones, l'Academia considera qu'anque l'usu de ''Les'' "nun escarez d'exemplos lliterarios", ye "desaconsejable na fala culta"; por tanto, dicir ''vi-yos llegar (a ellos)'' ye desaconseyáu y entá ye más ''vi-yos llegar (a los buques)''.<ref> Vease ''L<small>EÍSMO</small> [http://lema.rae.es/dpd/?key=leismo]'' nel [http://lema.rae.es/dpd/ Diccionariu Panhispánicu de Duldes] de la Real Academia </ref>
 
La posición oficial de l'Academia varió coles dómines; mientres el [[sieglu XVIII]] l'enclín a la unificación de los casos yera dominante, y de fechu en [[1796]] la Real Academia dictaminó que'l pronome átonu tendría d'usase pal acusativu masculín con esclusión de ''lo''. Nun sería hasta [[1854]] cuando la doctrina revertiríase; atendiendo a una propuesta de [[Vicente Salvá]], reintroducióse la distinción ente'l ''lo'' usáu pal acusativu y el ''-y'' [[caso dativu|dativu]]. Nuna primer instancia reconocióse a cencielles la llexitimidá de la distinción ente pronomes y depués prescribiéndola explícitamente. Pa fines de sieglu, el dictame de 1796 invirtiérase por completu, y l'usu de ''-y'' consideróse incorrectu, anque cola salvedá d'aceptar el leísmo pal pronome masculín singular, diciendo que {{cita|...nunca o perrrara vegada convendría'l «-y» acusativu a pronome de cosa.}}
Superficialmente similar al leísmo, la variación nel usu pronominal puede debese tamién a variaciones dialeutales nel réxime de dellos verbos.
 
La atenuación de la oposición ente dativu y acusativu nel sistema de casos del español llevó a enclinos diverxentes tocantes a l'usu de verbos nos que'l complementu tradicionalmente consideráu directudireutu ye raramente esplícitu. Ye'l casu de verbos como ''pegar'' o ''enseñar'', que se complementen tantu con una referencia personal, en forma de dativu, como una inanimada o astracta, en forma d'acusativu; sicasí, la segunda ye tácita munches vegaes, polo qu'a la forma estándar ''el policía pegó-y al obreru [una cachaporrada]'' sustituyir munches vegaes en dellos dialeutos *''el policía pegar al obreru''. {{Cita riquida|<!-- payares 2015 -->}}
 
Con verbos como ''tocar'', cola estructura de doble oxeto típica del español, almítense tantu les formes ''él tocólu [a él]'' como ''él tocar'' [a ella], en que ''la'' y ''-y'' actúen como complementu directudireutu; pero si añede qué parte d'él o ella foi tocada, dicha parte ocupa'l papel de complementu directudireutu y la persona tocada pasa a ser complementu indirectu, esixendo l'usu de ''-y'' en dambos casos masculín y femenín: ''él tocó-y les manos'', tantu a él como a ella. Si pol contestu nun se decide si tratar de ''él'' o de ''ella'', ye precisu desambiguarlo añediendo ''a él'' o ''a ella'' respeutivamente, que xunto con ''-y'' constitúin el complementu indirectu de la frase que'l so complementu directudireutu ye ''les manos''.
 
Tamién se dexa al arbitrio del falante y a considerancies [[contestu|contextuales]] la eleición del dativu o l'acusativu pa los ''verba sentiendi'' —aquellos qu'espresen una afección sensitiva, perceptiva o intelectual. Nos ''verba influendi'' la opción se codifica na gramática académica según el verbu lleve o non de normal la preposición ''a'' antes de la [[proposición sustantiva]] que cumple la función d'oxetu; asina, ''prohibir'' complementar col pronome de dativu, ente que ''obligar'' lleva'l d'acusativu, anque la estructura funcional ye idéntica.
== El leísmo n'América ==
 
Anque'l leísmo haise documentáu como un fenómenu que s'hai propogado n'España, tamién s'hai documentáu y estudiáu en Hispanomérica amás de casos de contautu con otres llingües. L'Academia mexicana de la llingua identifica qu'asocede en Méxicu y otros dialeutos del español d'América.<ref> "Academia mexicana de la llingua">{{cita web|título=Leísmo y loísmo|url=http://www.academia.org.mx/espin/Detalle?id=381}}</ref> Un factor qu'inflúi na inclusión del dativu o acusativu ye'l tipu de verbu. Con verbos de perceición como "oyer" y "ver," el dativu úsase como oxetu directudireutu n'América Central, Perú, Chile y Arxentina.<ref>{{cita publicación|apellido1=Uruburu Bidaurrázag|nome1=Agustín|título=Estudio sobre leísmo, laísmo y loísmo. (Sobre'l funcionamientu de los pronomes personales átonos o afixos non reflexos de 3a persona, o de 2a persona)|publicación=Universidá de Córboda|fecha=1993}}</ref> Otros verbos que tienen una alternanza ente'l dativu y l'acusativu son: ''aconseyar,'' ''avisar,'' ''enseñar,'' ''obedecer,'' ''picar,'' y ''tarrecer.'' L'alternanza con estos verbos asocede especialmente en Perú, Chile, Arxentina y Uruguái.<ref>{{cita publicación|apellido1=Fernández-Ordóñez|nome1=Inés|títulu=Leísmo, laísmo y loísmo: estáu de la cuestión|publicación=Madrid: Taurus|fecha=1993|páxines=63-96}}</ref>
El tipu y la frecuencia del verbu pueden influyir nel tipu de pronome que s'usa. Anque munchos estudios sobre'l leísmo centrar en delles rexones d'España, identificóse como un fenómenu n'América con factores qu'inflúin na so frecuencia y usu.