Abrir el menú principal

Cambios

Ensin cambiu de tamañu ,  hai 3 meses
m
Correición de topónimos
|añu_entamu = 1701
|añu_fin = 1918
|p1 = BrandeburgoBrandeburgu-Prusia
|bandera_p1 = Pabellon de BrandeburgoBrandeburgu (c. 1684).svg
|s1 = Estáu Llibre de Prusia
|bandera_s1 = Flag of Prussia (1918–1933).svg
}}
 
El '''Reinu de Prusia''' (n'[[Idioma alemán|alemán]]: '''Königreich Preußen''') foi un Estáu européu qu'esistió dende [[1701]] hasta [[1918]]. Gobernáu mientres tola so esistencia pola caña franconiana de la [[dinastía Hohenzollern]], orixinalmente taba centráu en [[BrandeburgoBrandeburgu-Prusia]]. Sicasí, y principalmente gracies a el so poderíu militar, llogró espandise territorialmente. Al acabar la [[guerra austro-prusiana]] algamara la hexemonía total sobre'l norte d'Alemaña. En [[1871]], dempués de la [[guerra francu-prusiana]], proclamóse'l [[Imperiu alemán]], momentu nel cual Prusia algamó la so máxima estensión territorial. Anque xuntu con otros reinos xermanos pasó a formar parte del nuevu Estáu alemán, yera, con muncho, el más grande ya importante, tomando más de la metá de la superficie del Imperiu, unos 348{{esd}}780{{esd}}km² en 1910. Al cuntar cola mayor economía y el mayor exércitu d'Alemaña, Prusia garantizó la so hexemonía política; los reis de Prusia fueron tamién emperadores alemanes. En 1918, al ser ganada Alemaña na [[Primer Guerra Mundial]], una [[Revolución de Noviembre|revolución socialista]] derrocó a la monarquía y el reinu convertir nel [[Estáu Llibre de Prusia]], un estáu federáu dientro de la [[República de Weimar|nueva República alemana]].
 
== Historia ==
=== Precedentes: dende la Prusia orixinal hasta Brandeburgu ===
 
{{AP|Margraviato de BrandeburgoBrandeburgu|Ducáu de Prusia|BrandeburgoBrandeburgu-Prusia}}
El [[Ducáu de Prusia]] tien el so orixe nel establecimientu de los alemanes na [[Prusia Oriental]] a partir del [[sieglu XII]]. La provincia, que darréu recibió'l nome de «[[Prusia Oriental]]», yera hasta esa dómina l'únicu territoriu llamáu puramente [[Prusia]], yá que'l so nome derivaba de los sos orixinarios habitantes [[prusianos]] [[Pueblos bálticos|bálticos]], ''non'' alemanes, quien fueron asimilaos tres les [[Cruzaes Báltiques]] y la ''[[Drang nach Osten]]''. El réxime establecíu polos alemanes en Prusia recibió'l nome de [[Estáu monásticu de los Caballeros Teutónicos]], y anque llogró someter a los reinos cristianos de Lituania y Polonia, depués perdió la so hexemonía en diverses guerres contra estos postreros, siendo la [[guerra polacu-teutónica (1519-1521)]] la que representó la derrota final. El postreru [[Gran Maestre de la Orde Teutónica|gran maestre de la orde]], [[Alberto I de Prusia|Alberto de BrandeburgoBrandeburgu-Ansbach]], arrenunció entós al [[catolicismu]], abrazando'l [[luteranismu]] y xuró vasallaxe al rei de Polonia, [[Segismundo I Jagellón el Viejo|Segismundo el Viejo]]. Pela so parte, el monarca polacu secularizó los territorios de la Orde Teutónica y apurrir a Alberto pa él y los sos herederos so la forma del Ducáu de Prusia.
 
Los Hohenzollern de Brandeburgu, primos del agora duque Alberto de Prusia, pretendieron amontar los sos dominios por aciu el matrimoniu. Anque la mayoría d'estes uniones fueron improductives dende'l puntu de vista dinásticu, la boda del margrave brandeburgués [[Joaquín II de BrandeburgoBrandeburgu|Joaquín II]] con [[Eduviges Jagellón|Eduviges de Polonia]], fía del rei Segismundo el Viejo, dexó-y llograr al primeru la garantía polaca de que si'l llinaxe d'Alberto escastar pola ausencia de fíos varones, los sos herederos recibiríen el ducáu de Prusia. Cuando'l duque Alberto morrió en 1568, asocedió-y el so fíu, [[Alberto Federico de Prusia]]. Por cuenta de la debilidá mental d'esti postreru, surdió la posibilidá de que los Hohenzollern de Brandeburgu aportaren al ducáu prusianu, polo que'l Congresu polacu axuntar en [[Lublin]] y, dempués de deliberar, ratificó la decisión del so rei.
 
En 1594, el margrave [[Joaquín Federico I de Brandeburgu]], nietu de Joaquín II, llogró qu'el so fíu [[Juan Segismundo I de BrandeburgoBrandeburgu|Juan Segismundo]] casar cola fía mayor d'Alberto Federico, [[Ana de Prusia]], aumentando les probabilidaes d'heredar el ducáu, una y bones el duque nun tenía fíos varones. En 1603, Joaquín Federico llogró llograr la rexencia de Prusia cuando s'agravó la enfermedá mental del duque; decidió afitar entá más los sos llazos con Prusia, y, cuando enviudó, casóse con [[Leonor de Prusia (1583-1607)|Leonor de Prusia]], hermana d'Ana. D'esta manera, padre y fíu tuvieron al duque de Prusia como suegru. El matrimoniu de Juan Segismundo con Ana tuvo doble beneficiu, una y bones esta yera la fía mayor de [[María Leonor de Kleve]], hermana mayor de [[Juan Guillermo de Kleve]], otru duque mentalmente inestable que gobernaba estratéxicos territorios cerca del [[Rin]] y del [[camín español]]. Al morrer Juan Guillermo ensin fíos nin hermanos varones, Juan Segismundo alegó tener derechos hereditarios, y foi un actor importante na [[Crisis de la socesión de Juliers-Kleve]]. Cuando'l duque Alberto Federico finó en 1618 ensin fíos varones que lo heredaren, el ducáu de Prusia pasó a Juan Segismundo. Asina, Brandeburgu y Prusia quedaron en [[unión personal]] col herederu de la [[Dinastía Hohenzollern|casa Hohenzollern]], unión que duraría 300 años y que primeramente sería conocida so la dualidá [[BrandeburgoBrandeburgu-Prusia]]. Juan Segismundo morrió al añu siguiente, y asoceder el so fíu, [[Jorge Guillermu I de BrandeburgoBrandeburgu|Jorge Guillermo de Brandeburgu]].
 
Sicasí, y a pesar de que los Hohenzollern de Brandeburgu llograron llograr ganancies territoriales importantes gracies a matrimonios estratéxicos, nun taben en condiciones de faer valir la so autoridá si la so fuercia militar poner a prueba. La [[guerra de los Trenta Años]] foi un desastre pa Brandeburgu, que foi ocupada socesivamente polos bandos en conflictu, esfarrapada y escalada. Sicasí, Prusia quedó fora de los campos de batalla y sirvió d'abelugu al margrave. L'ambivalente Jorge Guillermo tampoco foi capaz de sostener les sos pretensiones hereditaries al [[ducáu de Pomerania]], y al morrer en 1640 apurrió al so fíu, [[Federico Guillermu I de BrandeburgoBrandeburgu|Federico Guillermo]], un territoriu bien debilitáu con una fuercia militar inferior a la de los sos enemigos. A pesar d'ello, al rematar la guerra en [[1648]], Brandeburgu-Prusia recibió la parte oriental de Pomerania, un territoriu mayor al que recibió Suecia, magar que la so importancia militar yera considerablemente menor.<ref name="Wilson717">{{Harvsp|Wilson|2009|p=717}}</ref> La esplicación atopar nel potencial de Brandeburgu-Prusia, non nel so poderíu actual. Los dos principales dinastíes en conflictu, los Borbones en Francia y los Habsburgu n'Austria, teníen planes similares anque opuestos pal Eleutoráu de Federico Guillermo. Francia quería fortalecer a un Estáu alemán pa faer contrapesu a los Habsburgu austriacos,<ref name="Clark48">{{Harvsp|Clark|2006|p=48}}</ref> ente que estos postreros queríen fortalecer a Brandeburgu por que fixera contrapesu a Suecia, yá que dende 1648 compartiríen fronteres.<ref name="Wilson717"/>
 
A pesar de que la [[Paz de Westfalia]] premió territorialmente a BrandeburgoBrandeburgu, al igual qu'en 1618, los Hohenzollern nun taben en condiciones de defender les sos alquisiciones. Por esti periodu, un conseyeru del eleutor Federico Guillermo consideró nun informe que Polonia taba buscando la oportunidá p'arrampuña-y Prusia. Suecia taba faciendo lo mesmo con Pomerania, y los territorios ganaos na socesión de Juliers-Kleve taben a mercé de les [[Provincies Xuníes de los Países Baxos|Provincies Xuníes]]. Pa compensar esta debilidá, l'Eleutor de BrandeburgoBrandeburgu empezó a reforzar l'exércitu, llegando a tener 25{{esd}}000 soldaos en 1655, abondos como pa xugar un papel importante na [[Batalla de Varsovia (1656)|batalla de Varsovia]] como aliáu de Suecia contra Polonia mientres el [[El Diluviu (hestoria polaca)|"Diluviu"]]. Federico Guillermo llogró llograr entós la garantía del rei [[Carlos X Gustavo de Suecia]] de que nun intentaría arrampuña-y Prusia, en cuenta de xura-y vasallaxe. Sicasí, malapenes l'exércitu suecu retirar al norte pa lluchar contra Dinamarca, l'Eleutor camudó de bandu y alióse col rei polacu. [[Leopoldu I d'Habsburgu|Leopoldu d'Habsburgu]], quien yera candidatu al Imperiu, quería cuntar col votu de BrandeburgoBrandeburgu, polo que primió al rei polacu por que confirmara la soberanía de los Hohenzollern sobre Prusia. D'esta manera, l'exércitu de Federico Guillermo lideró l'ataque de la coalición austru-polacu-brandeburguesa contra Suecia, llogrando una victoria decisiva. BrandeburgoBrandeburgu-Prusia pudo asina controlar tola Pomerania, pero a pesar de la so creciente importancia militar, siguía siendo una potencia menor na política internacional, y fuéron-y arrampuñaes toles sos ganancies territoriales nesta guerra nel [[Tratáu d'Oliva]], principalmente por presión francesa, qu'agora velaba per Suecia. La reconocencia internacional del dominiu brandeburgués sobre Prusia foi entós la única ganancia que los Hohenzollern pudieron sacar de la guerra del Norte de 1655-1660.
 
=== 1701: La crecedera de BrandeburgoBrandeburgu ===
 
[[Archivu:Brandenburg Wappen.svg|thumb|200px|Escudu de [[Brandeburgu]].]]
[[Federico Guillermu I de BrandeburgoBrandeburgu|Federico Guillermo]], el "Gran Eleutor" de [[BrandeburgoBrandeburgu-Prusia]], morrió en 1688. Les sos propiedaes pasaron al so fíu Federico III (1688-1701), que se convirtió nel rei [[Federico I de Prusia]] (1701-1713). A esceición del [[ducáu de Prusia]], toles tierres de BrandeburgoBrandeburgu formaben parte del [[Sacru Imperiu Romanu Xermánicu]], nesa dómina sol gobiernu hereditariu de la [[Casa d'Habsburgu]]. Federico III llogró'l consentimientu del [[Leopoldu I d'Habsburgu|emperador Leopoldu I]], en cuenta de l'alianza contra Francia na [[guerra de Socesión española]], p'adoptar (en [[Königsberg]], el [[18 de xineru]] de [[1701]]) el títulu de "[[Rei en Prusia]]" con base nos sos territorios non imperiales. La fórmula rei ''en'' Prusia en llugar de rei ''de'' Prusia adoptar por nun poder haber nel imperiu más rei que l'emperador y el de Bohemia. El títulu pasó a ser d'aceptación xeneral col [[Tratáu d'Utrecht]].
 
=== 1701-1740: El nuevu reinu ===
----
{{Lleenda|#003153|'''Prusia'''}}
{{Lleenda|#2a7fff|Aliaos de Prusia: [[Reinu d'Italia (1861–1946)|Italia]] y 14 Estaos alemanes<ref group="nota">Los aliaos de Prusia na [[guerra austro-prusiana]] yeren: [[Anhalt]], [[Bremen (Estáu)|Bremen]], [[Ducáu de Brunswick|Brunswick]], [[Ducáu de LauenburgoLauenburgu|Lauenburgu]], [[Principáu de Lippe|Lippe-Detmold]], [[Lübeck]], [[Hamburgu]], [[Gran Ducáu de MecklemburgoMecklemburgu-Schwerin|MecklemburgoMecklemburgu-Schwerin]], [[MecklemburgoMecklemburgu-Strelitz]], [[Ducáu de OldemburgoOldemburgu|Oldemburgu]], [[Saxonia-Altenburgu]], [[Ducáu de Saxonia-CoburgoCoburgu-Gotha|Saxonia-CoburgoCoburgu-Gotha]], [[SchwarzburgoSchwarzburgu-Sondershausen]], [[Principáu de Waldeck|Waldeck-Pyrmont]]</ref>}}
{{Lleenda|#ff2a2a|[[Austria-Hungría]]}}
{{Lleenda|#ff8080|Aliaos d'Austria: 11 Estaos alemanes<ref group="nota">Los aliaos austriacos na guerra austru-prusiana yeren: [[Gran Ducáu de Baden|Baden]], [[Reinu de Baviera|Baviera]], [[Reinu de Hanóver|Hanóver]], [[Hesse-Darmstadt]], [[Hesse-Kassel]] (o Hesse-Cassel), [[Ducáu de Nassau|Nassau]], [[Reuss (llinia mayor)|Reuss-Greiz]], [[Ducáu de Saxonia-Meiningen|Saxonia-Meiningen]], [[Reinu de Saxonia|Saxonia]], [[Schaumburg-Lippe]], [[Reinu de Wurtemberg|Wurtemberg]]</ref>}}
{{Lleenda|#63ff1y|Estaos neutrales: [[Liechtenstein]], [[Ducáu de LimburgoLimburgu (1839-1867)|Limburgu]], [[Luxemburgu]], [[Reuss (llinia menor)|Reuss-Schleiz]], [[Ducáu de Saxonia-Weimar-Eisenach|Saxonia-Weimar-Eisenach]], [[SchwarzburgoSchwarzburgu-Rudolstadt]]}}
{{Lleenda|#80ffef|Alquisiciones prusianes: [[Reinu de Hanóver|Hanóver]], [[Provincia de Schleswig-Holstein|Schleswig-Holstein]], [[Hesse|Hinterland de Hesse]], [[Hesse-Kassel]], [[Ducáu de Nassau|Nassau]] y [[Frankfurt del Main]]}}]]
[[Archivu:Prussia (political map before 1905).jpg|thumb|250px|Prusia alredor de 1895.]]
{{AP|Exércitu de Prusia}}
[[Archivu:Prussian Army Uniforms 1845.jpg|miniaturadeimagen|derecha|Uniformes prusianos en 1845.]]
L'Exércitu de Prusia (n'alemán: ''Königlich Preußische Armee'') foi vital por que [[BrandeburgoBrandeburgu-Prusia]] convertir nuna potencia europea.
 
Tien el so orixe nel pequeñu númberu de mercenarios de [[Brandeburgu]] que participaron na [[guerra de los Trenta Años]], cuando Prusia entá yera un ducáu rexíu n'unión personal polos margraves de Brandeburgu. [[Federico Guillermu I de BrandeburgoBrandeburgu|Federico Guillermo de Brandeburgu]] formó per primer vegada un [[exércitu permanente]], ente que'l rei [[Federico Guillermu I de Prusia]] aumentó drásticamente el so tamañu. El rei [[Federico II el Grande]] llevó a les tropes prusianes a la victoria nes [[Guerres de Silesia]] aumentando'l so prestíu.
 
L'exércitu foi claramente ganáu por [[Francia]] mientres les [[guerres napoleóniques]] de la [[cuarta Coalición]]. Sicasí, sol lideralgu de [[Gerhard von Scharnhorst]], los reformadores prusianos modernizaron l'exércitu, que participó na [[guerra de La Sexta Coalición]]. Anque'l conservadores detuvieron dalgunes de les reformes, l'exércitu convirtióse darréu nun baluarte del gobiernu de Prusia ("Prusia nun ye un Estáu con Exércitu, sinón ye un Exércitu con Estáu").
{{AP|Provincies de Prusia}}
 
Les rexones que dieron entamu al Reinu de Prusia fueron el [[Margraviato de Brandeburgu]] y el [[Ducáu de Prusia]], que xuntes formaben [[BrandeburgoBrandeburgu-Prusia]]. [[Pomerania Central]] fuera adquirida por Prusia en [[1648]]. Sumaes a les conquistes recién de Suecia en [[1720]], esta rexón pasaría a ser más tarde la provincia de [[Pomerania]]. Les alquisiciones prusianes nes [[Guerres de Silesia]] llevaron a la formación de la provincia de [[Silesia]] en 1740.
 
Tres la [[Primer Partición de Polonia]] en [[1772]], les acabante adquirir [[Prusia Real]] y [[Varmia]] convirtiérense na provincia de [[Prusia Occidental]], ente que'l ducáu de Prusia (xuntu con parte de Varmia) pasara a conformar la provincia de [[Prusia Oriental]]. Otres anexones a lo llargo del [[ríu Notec]] formaron el [[distritu de Netze]]. Tres les segunda y tercer particiones (1793-1795), les nueves alquisiciones prusianes constituyeron les provincies de [[Nueva Silesia]], [[Prusia del Sur]] y [[Nueva Prusia Oriental]], siendo estremáu'l distritu de Netze ente les Prusias Occidental y del Sur. Finalmente, esos trés provincies fueron perdíes en favor del [[Zarato de Polonia]] dempués del [[Congresu de Viena]] en [[1815]], sacante la parte occidental de Prusia del Sur, que formaría la [[provincia de Posen]].
Dempués de que Prusia fixera la mayor parte de les sos conquistes, tres el Congresu de Viena creárense un total de diez provincies, caúna d'elles subdividida en rexones alministratives menores conocíes como ''[[Regierungsbezirk]]y''. Les provincies yeren:
 
* [[Provincia de BrandeburgoBrandeburgu|Brandeburgu]]
* [[Provincia de Prusia Oriental|Prusia Oriental]]
* [[Provincia de Jülich-Kleve-Berg|Jülich-Kleve-Berg]]