Diferencies ente revisiones de «Realismu lliterariu»

m
nomes propios: Llión Tolstói => Lev Tolstói
m (Bot: Troquéu automáticu de testu (- el [[e + l'[[e))
m (nomes propios: Llión Tolstói => Lev Tolstói)
 
== Trayeutoria del realismu ==
[[Archivu:Dostoevsky 1872.jpg|thumb|[[Fiódor Dostoyevski]], con ''[[Crime y castigu]]'' y ''[[Los hermanos Karamazov]]'', afonda na conciencia de los personaxes, no que se dio en llamar [[novela psicolóxica]], la gran aportación rusa al Realismu.]][[Archivu:Benito perez galdos y perro las palmas 1890.jpg|thumb|El conxuntu de la obra novelística de [[Benito Pérez Galdós]] presenta un frescu de la sociedá española del sieglu XIX equiparable al que plantegó [[Balzac]] nel so ''[[Comedia humana]]'' pa la francesa. Dende ''[[La desheredada]]'', en 1881, los sos [[Noveles contemporanees de Galdós|noveles contemporanees]] lleguen al realismu plenu, al empar qu'asumen dalgunos de los postulaos del [[Naturalismu]]. Con ''[[Fortunata y Jacinta]]'' (1886-1887) algama'l cénit del so arte.]][[Archivu:LeopoldoAlasClarin.jpg|thumb|200px|[[Leopoldo Alas]] "Clarín", qu'escribió obrar cume del realismu decimonónicu n'España, [[Rexentar]]]][[Archivu:Leo Tolstoy 1897, blue and purple 37767u.jpg|thumb|LliónLev Tolstói en 1897.]][[Archivu:Charles Dickens - Project Gutenberg eText 13103.jpg|thumb|200px|Semeya de [[Charles Dickens]], principal, pero non únicu, narrador del realismu inglés.]]
La so nacencia ta amestáu al ascensu, al afianzamientu de la [[burguesía]] y a la nueva sociedá urbana aniciada de resultes del desenvolvimientu de la [[Revolución industrial]] y el consiguiente éxodu masivu del campu a les ciudaes. La mesocracia o clase media preponderante, y progresivamente alfabetizada, impunxo los sos gustos en materia lliterario, pos la mayor parte de los llectores pertenecíen a esta clase.
 
L'orixe del realismu lliterariu européu hai que buscalo na [[lliteratura española medieval]] y la [[novela picaresca]] española y, en concretu, na versión que configuró sobre esa tradición el novelista [[Miguel de Cervantes]]. El desmitificador modelu cervantín influyó poderosamente na lliteratura europea posterior, pero'l descreitu pol que pasó'l xéneru narrativu mientres el [[sieglu XVIII]] aplazó'l so influxu européu hasta bien entráu'l [[sieglu XIX]], salvu nel casu d'Inglaterra, que nel sieglu XVIII empezó'l so propiu realismu de la mano de [[Daniel Defoe]], [[Samuel Richardson]] o [[Henry Fielding]], ente otros, y del que bona parte d'los escritores realistes posteriores son debedores.
 
La novela realista europea vien ser la [[épica]] de la [[clase media]] o burguesa que consiguió —a lo llargo de socesives revoluciones que-y fueron confiriendo cada vez mayor poder ([[1789]], [[1820]], [[1830]] y [[1848]])—, instalase como clase dominante en tolos aspeutos de la vida, incluyíu'l cultural y l'estéticu. Los ideales burgueses (materialismu, utilitarismu, busca del ésitu económico y social) van dir apaeciendo na novela adulces, y na so fase final tamién van dir apaeciendo dalgunos de los sos problemes internos (el papel de la muyer instruyida y sicasí sacupada; l'éxodu del campu a la ciudá y la mutación de valores subsecuente, por casu). Per otra parte, cuando se vaigan repitiendo y escosando les temes relatives a la burguesía, la descripción realista va dir enfusando n'otros ámbitos y va dexar la mera descripción esterna de les conductes pa pasar a la descripción interna de les mesmes, tresformándose en [[novela psicolóxica]] y xenerando procedimientos narrativos introspectivos como'l [[monólogu#El monólogu interior|monólogu interior]] y l'[[estilu indirectu llibre]]. Tou ello fixo posible l'apaición de movimientos en cierta manera opuestos, como'l [[Espiritualismu lliterariu|espiritualismu]], per un sitiu, visible na última etapa de narradores realistes como [[Benito Pérez Galdós]], [[Fiódor Dostoievski]] y [[LliónLev Tolstói]], y el [[naturalismu]], por otru, qu'esaxeraba los conteníos sociales, documentales y científicos del realismu, averándose a la descripción de les clases humildes, marxinaes y desfavorecidas. El autores van tratar d'ufiertar personaxes y situaciones comunes, lo que convierte a la obra lliteraria nuna fonte de primer orde pa la conocencia del pasáu históricu, entá teniendo en cuenta los precuros que tienen de tomase pa un usu documental de les fontes lliteraries.
 
En [[Francia]] fueron escritores realistes Henri Beyle ''[[Stendhal]]'', [[Honoré de Balzac]] y [[Gustave Flaubert]]. Nel [[Reinu Xuníu]] destaquen [[George Eliot]] (1819–1880) con obres como ''[[Middlemarch|Middlemarch: A Study of Provincial Life]]'' (1871–72), [[William M. Thackeray]] (''[[La feria de les vanidaes]]'', 1847) y [[Charles Dickens]] (''David Copperfield'', 1849), ente otros; en [[Rusia]] [[LliónLev Tolstói]] y [[Fiódor Dostoyevski]]. N'España [[Benito Pérez Galdós]], [[Leopoldo Alas Clarín]], [[José María de Pereda]] y [[Emilia Pardo Bazán]] (vease [[novela realista]]). Portugal cunta con [[Eça de Queiroz]]. N'[[Italia]], el movimientu denominóse [[verismu]] y tien al so más carauterizáu representante en [[Giovanni Verga]]. Tocantes a la lliteratura escrita n'alemán, ye un movimientu d'esti sesgu'l llamáu [[Biedermeier]] y pueden considerase realistes los novelistes suizos [[Albert Bitzius]] (qu'utilizaba'l seudónimu Jeremías Gotthelf), [[Gottfried Keller]], [[Conrad Ferdinand Meyer]], el austriacu [[Adalbert Stifter]] y los alemanes [[Friedrich Hebbel]], [[Theodor Storm]], [[Theodor Fontane]], [[Gustav Freytag]] y [[Wilhelm Raabe]], anque esta estética inda siguió anovándose mientres el sieglu XX al traviés de la obra lliteraria de [[Thomas Mann]].
 
== Realismu lliterariu n'América ==
 
[[Archivu:Alberto Blest Gana.jpeg|thumb|200px|right|[[Alberto Blest Gana]].]]
En Hispanoamérica, la tradición [[Costumismu|costumbrista]] empecipiada pol mexicanu [[Joaquín Fernández de Lizardi]] siguir el colombianu [[José María Vergara y Vergara]] (1831-1872); el chilenu [[José Joaquín Vallina]] (1809-1858); el mexicanu [[José Tomás de Cuéllar]] (1830-1894), quien, sol pseudónimu «Facundo», publica una serie de noveles sol títulu de ''La llinterna máxica'' (1871-1892), el mexicanu [[Luis G. Inclán]] (Méxicu, 1816-1875) que pinta la vida rural con llinguaxe popular del estáu de Michoacán na so obra ''Astucia'' (1865). En Chile, [[Alberto Blest Gana]] (1830-1920) publica la so famosa novela ''Martín Rivas'' (1862); en Perú, onde la narrativa fuera apoderada por [[Ricardo Palma]], autor de ''Tradiciones peruanes'', escribe una [[novela indixenista]] [[Clorinda Matto de Turner]] (1854-1909) con ''Aves ensin nial'' (1889), na cual yá presenta al indiu como figura central nun contestu social y ataca les inxusticies que se cometen con él. N'Ecuador destaca [[Juan LliónLev Mera]] (1832-1894) cola so [[novela indixenista]] ''Cumandá'' (1879) y diversos narradores costumbristas, ente ellos [[Alfredo Baquerizo Moreno]] (1859-1930), introductor de la tema del [[gamonalismu]] en ''Tierra adientro, la novela d'un viaxe'' (1889), que sera desenvueltu por narradores del sieglu XX. N'Arxentina, onde predominaba la poesía y la [[novela gauchesca]] d'ambiente rural, tamién se cultiva la d'ambiente urbano: ''La gran aldega'' (1884) de [[Lucio V. López]] (1848-1894), que describe'l costumes de Buenos Aires.
 
Un realismu más decantáu y que sigue modelos europeos ye'l representáu por [[Eduardo Acevedo Díaz]] (Uruguái, 1851-1921); [[Tomás Carrasquilla]] (Colombia, 1858-1941); [[Carlos María Ocantos]] (Arxentina, 1860-1949) y [[Luis A. Martínez]] (Ecuador, 1868-1909). Tamién ye realista'l mexicanu [[Rafael Delgado]] (1853-1914), autor de cuatro noveles y una colección de ''Cuentos y notes'' (1902); la so obra más conocida ye ''La Calandria'' (1890).