Diferencies ente revisiones de «Asturianu»

60 bytes desaniciaos ,  hai 12 años
m
cambeo menor
m (robot Añadido: scn:Lingua asturiana)
m (cambeo menor)
Nos sieglos XIX y XX rescamplaron una bona nómina d'autores dende [[Xosé Caveda y Nava]] con una antoloxía de la lliteratura asturiana fasta [[Llorienzo Novomier]] y [[Xosefa Canellada]] qu'entamen yá a trabayar nel provecimientu llingüísticu que sedría'l guañu pa la fechura de [[Conceyu Bable]] , dómina na que naz el fenómenu denomáu como [[Surdimientu]] que finaría cola reconocencia de la esistencia del idioma asturianu y la creación de l'[[Academia de la Llingua Asturiana]] en [[1981]]. Anguaño la vindicación del estatus de [[llingua oficial]] pal asturianu ta vixente en delles estayes de la sociedá y dexase notar con delles manifestaciones, conciertos y de forma menos granible nos partíos políticos.
 
== Familia llingüística ==
Forma parte del subrgrupu [[iberu-románicu]] nomáu [[Dominiu llingüísticu astur|astur]]. Tien venceyaes les sigiuentes fales de transición col castellanu.
* [[Montañés]]
* [[Estremeñu (dialeutu)|Estremeñu]]
 
== Afiliación llingüística ==
[[Imaxe:Asturian linguistic areas.PNG|thumb|380px|Árees llingüístiques d'Asturies siguiendo criterios esclusivamente científicos.]]
[[Indoeuropéu|Indoeuropea]], itálica, romance, iberorromance.
 
== Falantes ==
Según l'estudiu "Los Asturianos y la Lengua Asturiana. Estudio Sociolingüístico para el Principado de Asturias", (Uviéu, [[1994]]), del profesor de la Universidá del País Vascu [[Francisco Llera Ramos]], n'[[Asturies]] habría 100.000 falantes nativos n'[[Asturies]], a los qu'hai d'amestar 450.000 más que la usen como segunda [[Idioma|llingua]], siendo a la falar y calletrar. N'esi estudiu cuntábense alrodiu de 50.000 falantes d'[[asturianu central]], 30.000 d'[[asturianu occidental]] y 20.000 d'[[asturianu oriental]].
 
== Estensión ==
Nel [[Asturies|Principáu d'Asturies]] el so dominiu espárdese per tol territoriu, nun siendo na fastera más occidental, onde se fala [[gallego-asturianu]].
 
Na provincia de [[Lleón]] estiéndese pela fastera norte y Oeste (sacantes l'estremu Oeste nel que se fala [[Gallegu]]), na de [[Zamora]] pela parte Oeste (sacantes tamién l'estemu occidental onde se fala gallegu).
 
Na comarca [[Portugal|portuguesa]] de [[Miranda Ll Douro]] ye llingua oficial y propia d'una población estimada nunos 15.000 habitantes.
 
== Fonoloxía ==
La trescripción faise acordies coles normes del [[alfabetu fonéticu internacional]].
 
=== Vocales ===
El sistema vocálicu del asturianu distingue cinco fonemes, xebraos en tres graos d'abrimientu (mínimu, mediu y máximu) y tres allugamientos (central, anterior y posterior).
 
|}
 
=== Consonantes ===
{| border="1" width="100%" style="text-align: center; vertical-align: middle;"
 
|}
 
== Gramática ==
''Artículu principal: [[Gramática asturiana]]''.
 
|}
 
== Vocabulariu ==
 
La llingua asturiana ye'l resultáu del desendolcu del llatín faláu nel territoriu de los antiguos astures . Poro, la inmensa mayoría de les pallabres de la llingua asturiana, como de les otres llingües romániques, vienen del llatín: ''ablana, augua, falar, güeyu, home, llibru, muyer, pesllar, pexe, práu, suañar''....
A esta base llatina hai qu’amestar les pallabres qu’entraren nel fondu léxicu del dominiu astur dende llingües falaes enantes de la llegada del llatín (sustratu) o dempués (superestratu). A la influencia del sustratu y superestratu hai qu’amestar los emprestos posteriores a d’otres llingües.
 
=== Sustratu ===
 
De la llingua de los astures sábese bien poco, anque ye dadero que tuviere allegau a dos llingües indoeuropees, el celta y el llusitanu. Atrópense col nome de sustratu prellatín a les pallabres veníes de la llingua de los astures o d’otres llingües preindoeuropees falaes nesti territoriu:
D'otra miente abondos celtismos fueren integraos pola mesma llingua llatina y pasaren dempués al asturianu ''bragues'', ''camisa'', ''carru'', ''cerveza''...)
 
=== Superestratu ===
 
Col nome de superestratu coñozse la influencia que dexaren otres llingües posteriores a la llegada'l llatín. Nel asturianu, fueren especialmente importantes los xermanismos y los arabismos.
 
==== Xermanismos ====
 
Los pueblos xermánicos qu'asitiaren na península Ibérica, especialmente [[godos]] y [[suevos]], dexaren nel asturianu pallabres como ''blancu, esquila, estaca, mofu, serón, espetar, gadañu'' o ''tosquilar''.
 
==== Arabismos ====
 
Los arabismos pudieren llegar al asturianu direutamente, per aciu de los contautos ente los falantes del dominiu astur colos árabes o con xente arabizao del sur de la Península. N’otros casos pudieren llegar al traviés del gallegu-portugués, y más frecuentemente del castellanu.
Los que vienen darréu son dalgunos de los arabismos del asturianu: ''acebache, alfaya, altafarra, bañal, ferre, galbana, mandil, safase, xabalín, zuna, zucre''
 
=== Emprestos ===
 
L’asturianu tamién recibió bona parte del so léxicu de llingües allegaes, como’l [[castellanu]], el [[francés]], l’[[occitanu]] o’l [[gallegu]]. A traviés del castellanu, tamién llegaren pallabres d’idiomes más allonxaos.
Del occitanu vienen pallabres como ''hostal'', ''parrocha'' o ''tolla''.
 
== Escritura ==
Dende los primeros testos, l'asturianu emplega l'[[alfabetu llatinu]]. En 1981, l'[[Academia de la Llingua Asturiana]] editó unes normes ortográfiques que, con escases esceiciones, son usaes pola práutica totalidá de los escritores n'asturianu.
 
=== Orde alfabéticu y valor de los [[grafema|grafemes]] ===
 
(La trescripción faise d'alcuerdu coles normes del [[alfabetu fonéticu internacional]]).
|}
 
=== [[Dígrafu|Dígrafos]] ===
 
Dellos fonemes represéntense con un [[dígrafu]] (pareya de lletres)
|}
 
=== Grafíes dialectales ===
* El dígrafu '''[[ḷḷ]]''' (ḷḷ [[che vaqueira|vaqueira]]) emplégase pa representar dellos sones consideraos variedas del [[fonema]] {{IPA|/ʎ/}}, principalmente n'asturianu occidental (''ḷḷingua'').
* El grafema '''[[H|ḥ]]''' ([[H|hache aspirada]]) representa'l [[fonema]] /h/, especialmente nes fasteres del asturianu oriental onde s'aspira la f- llatina: (''ḥaba'') Tamién apaez en dalgunes pallabres como ''guaḥe'' o ''ḥispiar'' y pue emplegase en dellos emprestos del castellanu.
Como los grafemes [[ḥ]] y [[ḷḷ]] nun apaecen nos más de los tipos de lletra emplegaos davezu tanto nes computadores como nes publicaciones gráfiques, suelen camudase por ''h.'' y ''l.l'' .
 
=== Otros grafemes ===
 
Pa reproducir sones de llingües daes, principalmente del [[español]] y del [[inglés]], delles vegaes empléguense les lletres j (''jota''), k (''ka'') y w (''uve doble''), anque nun formen parte propiamente del alfabetu asturianu.
 
===Otres Normes===
Amás, l'asturianu de [[Miranda Ll Douro]] cuenta con una normativa propia venceyada a la Portuguesa.
 
=== Signos ortográficos ===
 
L'asturianu emplega los signos ortográficos que vienen darréu:
* Les comines ( "" o «» ).
 
== Fales y Xírigues ==
 
Variedaes: Asturianu occidental, central y oriental. La xente [[vaqueira]] fala l'asturianu occidental cola carauterística del pronunciar de la africada sorda [ts] en cuenta de la llateral; esto ye, ''tsingua'' en cuenta de la llateral palatal sonora [ll] ''llingua''. Tamién n'[[Occidente]] la diptongación o>ou y e>ei entama nes llingües romances del norte d'España y percuerre la fastera occidental fasta'l gallegu y el [[portugués]]. La comprendoria ente les tres variedaes ye bono, magar que'l asturianu occidental necesita adautación ortográfica. L'asturianu central ta consideráu como modelu de llingua, y tien el mayor númberu de falantes.
 
== Sistema educativu ==
La Llei d'Usu y Promoción del Asturianu diz que los neños con edaes ente los 6 y los 16 años han tener la posibilidá d'estudiar l'asturianu nel collexu como asignatura voluntaria, anque nun se considera en tolos centros. Ye optativu col [[francés]] y l'[[alemán]] como segunda llingua d'enseñu nel bachilleratu.
 
En [[Miranda Ll Douro]] ye tamién llingua optativa. Non asina en Lleón.
 
== Aconceyamientos y comuñes ==
 
L'[[Academia de la Llingua Asturiana]] fundose en [[1980]], col rixu de recobrar l'antigua institución que ya proyeutare [[Xovellanos]] nel [[sieglu XVIII]].
L’Aconceyamientu de Xuristes pol Asturianu fundose en 2006, cola xida d'allendar, curiar y escucar del cumplir de les lleis asturianes y españoles, avenencies y tratos internacionales roblaos pol Estáu, qu'afiten drechos llingüisticos pa los asturianofalantes.
 
== Dellos escritores n'asturianu ==
 
Ver tamién [[llista d'escritores asturianos]].
18

ediciones