Diferencies ente revisiones de «Calendariu romanu»

ensin resume d'edición
 
Tres del establecimientu de la [[República Romana|República romana]] los años entamaron a recibir el nome de los [[Cónsul romanu|cónsules]], y el control sobre la intercalación recayó nos [[Pontífice máximu|pontífices]], que delles veces abusaron del so poder allargando los años nos que mandaben los sos aliaos políticos y acortando aquellos nos que'l consuláu taba controláu polos rivales políticos de so. Tres de ganar la so guerra con [[Cneu Pompeyu Magnu|Pompeyu]], Xuliu César usó la so posición como pontífice máximu pa sacar alantre una reforma del calendariu nel [[46 e.C.]]; una reforma que fizo que l'añu del so tercer consuláu durara 446 díes. Con esta reforma, col envís d'evitar interferir coles ceremonies relixoses de Roma, entamaron a intercalase los díes al final de los meses ensin axustar nin les nones nin los idus, inclusu nos meses qu'acabaron teniendo 31 díes. El calendariu xulianu taba previsto que tuviera un únicu día intercaláu extra el 24 de febreru (el día de la ''VI Kal. Mart''. repetíase, y el día añedíu nomábase ''ante diem bis sextum Kalendas Martias'') una vez cada cuatru años, pero tres del asesinatu de César los pontífices interpretaron esta disposición contando inclusivamente y añedieron por error esti día "bisestu" (''bis sextum'') cada trés años. Pa cuadrar el calendariu col tiempu solar Augustu viose obligáu a suspender la intercalación d'esi día demientres una o dos décades. El calendariu resultante siguió siendo llixeramente mayor que l'añu solar. De resultes, nel [[sieglu XVI]] la fecha de la [[Pascua]] taba tan alloñada del [[equinocciu]] de primavera que'l papa [[Gregoriu XIII]] ordenó axustar el calendariu; les sos modificaciones dieron como resultáu'l [[calendariu gregorianu]], l'oficial de la Cristiandá occidental de magar.
 
== Historia ==
 
=== Calendariu llunar prehistóricu ===
Créese que'l calendariu romanu primitivu yera un calendariu llunar observacional nel que los meses entamaben cuando se víen los primeros signos d'un nuevu cuartu creciente, tras la lluna nueva. Como un ciclu llunar dura 29 díes y mediu, la duración d'esos meses tenía que ser de 29 o 30 días. Doce meses d'esos sedríen en total 10-11 díes menos que los 365 díes d'un añu solar, de forma que sin axustes esi calendariu diría rápidamente descuadrándose coles estaciones de forma asemeyada a lo que-y pasa al calendariu islámicu. Como'l calendariu romanu posterior tien un fuerte componente estacional, coles sos fiestes relixoses asociaes, créese que'l primitivu evitaba esti descuadre coles estaciones usando dalguna forma de intercalación, o quiciás suspendiendo'l calendariu demientres l'iviernu. A esti respectu Rüpke recueye que Varru falaba d'una llei del sieglu V e.C. que recueye l'usu d'un ''mes intercalari'', un mes intercaláu<ref>Macrobius, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html ''Saturnalia'', llibru 1], capítulu 13, versículu 21.</ref>. Esto ye, pa elli, una evidencia de que'l calendariu romanu yera llunisolar, y correxía les variaciones que faen que'l calendariu islámicu ruede a lo llargo del añu de la mesma forma que'l calendariu xudíu: añediendo un 13<sup>u</sup> mes<ref name=":0">Rüpke J, [https://books.google.es/books?id=pThna2LDwDsC&pg=PA23&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false ''The Roman Calendar from Nuna to Constantine: Time, History and the Fast'', pp. 23-24.] Wiley, 2011. ISBN 978-0-470-65508-5</ref>.
 
La selmana romana d'ocho díes, el ciclu nundinal, usábenla tamién los sos vecinos [[etruscos]], que organizaben d'alcuerdu con ella les audiencies reales. Yera, presumiblemente, una sodivisión del antiguu calendariu romanu, atribuyíu lexendariamente a Rómulu o [[Serviu Tuliu]].
 
=== Calendariu lexendariu de 10 meses ===
El primer calendariu romanu del que nos informen los propios autores romanos yera ún con 10 meses, caún de 30 o 31 díes<ref name=":1">Macrobius, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html ''Saturnalia'', llibru 1], capítulu 13, versículu 20.</ref><ref>Kaster RA (ed), ''Saturnalia'', vol. I, p. 137. Loeb Classical Library, nº 510. Harvard University Press, 2011. ISBN 9780674996496</ref>; los cuatro meses de 31 díes yeren nomaos "llenos" (''pleni'') y los otros "baleros" (''cavi'')<ref>Mommsen T, [https://archive.org/stream/historyrome00dickgoog#page/n244/mode/2up ''The History of Rome. Vol I: The Period Anterior to the Abolition of the Monarchy'', p. 218]. Richard Bentley, Londres, 1864.</ref><ref>Key TH, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/secondary/SMIGRA*/Calendarium.html ''Calendarium'', en A History of Greek and Roman Antiquities, p. 222-223]. John Murray, Londres, 1875.</ref>. Los 304 díes d'esti calendariu comprendíen esactamente 38 ciclos nundinales. Ente'l fin del caberu mes y l'entamu del añu siguiente, al siguiente equinocciu de primavera, había un periodu de díes que nun correspondía a dengún mes: yera l'iviernu, nel que nun había nin llabor nel campu nin actividá militar, y que dedicábase, ente más coses, a ritos relixosos de purificación colectiva. Magar que xeneralmente considérase que nesti sistema los restantes díes del añu formaben una especie de "iviernu" desorganizáu, la historia (güei perdida) de [[Liciniu Macer]] aparentemente dicía que'l calendariu romanu antiguu usaba, en cuenta d'eso, la intercalación, añediendo díes sueltos entre los meses p'axustar el calendariu a les estaciones<ref name=":1" /><ref>Kaster RA (ed), ''Saturnalia'', vol. I, p. 165. Loeb Classical Library, nº 510. Harvard University Press, 2011. ISBN 9780674996496</ref>.Y [[Macrobiu]], d'otra banda, afirma que se dexaba qu'esti calendariu fora desplazándose hasta que los meses de branu ya iviernu taben completamente descolocaos, y nesi momentu simplemente intercalábense díes, que nun pertenecíen a dengún mes, hasta que los meses cuadraran otra vuelta cola so posición orixinal<ref>Macrobius, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html ''Saturnalia'', llibru 1], capítulu 12, versículu 39.</ref><ref>Kaster RA (ed), ''Saturnalia'', vol. I, p. 155. Loeb Classical Library, nº 510. Harvard University Press, 2011. ISBN 9780674996496</ref>.
 
Los escritores romanos de sieglos posteriores atribuyeron la creación a esti calendariu a Rómulu<ref>Macrobius, [http://penelope.uchicago.edu/Thayer/L/Roman/Texts/Macrobius/Saturnalia/1*.html ''Saturnalia'', llibru 1], capítulu 12, versículos 5 y 38.</ref><ref>Kaster RA (ed), ''Saturnalia'', vol. I, pp. 137 y 155. Loeb Classical Library, nº 510. Harvard University Press, 2011. ISBN 9780674996496</ref>, el so primer rei llexendariu y héroe cultural. Sicasí, yera vezu atribuí-y a esti rei llexendariu toes les práctiques y tradiciones de las que se perdiera recuerdu del so orixen esactu, pa dá-yos así el valir que-y aportaba el pesu de la tradición. Dellos eruditos, por otra parte, dubien de la mesma esistencia d'esti calendariu, del que namái queda testimoniu en fontes escrites tardorrepublicanes ya de la dómina imperial y cuya esistencia deduzse namái de los nomes de los meses conservaos. Asina, Rüpke defende que la esistencia d'esi calendariu ye un constructu posterior, algo demostráu pola sospechosa coincidencia en duración del supuestu "añu romulanu" cola de los diez primeros meses del calendariu xulianu ye sospechosa, y afirma que ''"lo únicu que puede afirmase ye que'l calendariu republicanu foi precedíu por un calendariu con doce meses llunares auténticos: seis que recibíen nomes de dioses, y otros seis a los que se denomaba namás pol ordinal"''<ref name=":0" />.
 
Seya como fora, los primeros meses derivaron el so nome del de la divinidá o cultu al que taben consagraos; los siguientes nombrábense namái col ordinal del númberu d'orde que-yos correspondía, magar que n'años posteriores dellos reformadores camudaríen el nome de dalgunos.
{| class="wikitable"
|+
Calendariu de Rómulu
!#
!Mes
!Duración
!
|-
|1
| '''Martius'''
|31 díes
|Mes consagráu n'honor a [[Marte (mitoloxía)|Marte]], pa de los fundadores míticos de Roma, Rómulu y Remu. Marte yera'l protector del home romanu nes sos xeres d'agricultor y soldáu. Les dos actividaes daben comienzu nesti momentu del añu.
|-
|2
| '''Aprilis'''
|30 díes
|Según una hipótesis esti mes taba consagráu a [[Venus (mitoloxía)|Venus]], nomada ''Apru'' en llingua etrusca. Otra hipótesis diz que yera'l mes nel qu'aportaba la primavera, la estación na que entamen a abrise (''aperire'') les flores.
|-
|3
| '''Maius'''
|31 díes
|Algunos afirmen qu'esti mes taba dedicáu a la diosa [[Maya (mitoloxía)|Maya]], ma de [[Mercuriu (mitoloxía)|Mercuriu]]. Maya encargábase de la fertilidá de los campos, y la so fiesta cellebrábase esti mes. Otros autores dicen que'l nome débese a qu'esti mes yera'l que se dedicaba a la veneración de los antepasaos, los ''maiores''.
|-
|4
| '''Iunius'''
|30 díes
|Mes consagráu a [[Xunu (mitoloxía)|Xunu]] (''Iuno''), la reina de los dioses, protectora del llar, de los casorios y de les muyeres. Otra teoría sostién que'l mes dedicábase a festexar a los descendientes, los ''iuniores''.
|-
|5
| '''Quintilis<ref>Tamién denomáu ''Quinctilis''; ver, por exemplu, ''The Oxford companion to the year'', p. 699. [[Oxford University Press]], Bonnie Blackburn & Leofranc Holford-Strevens, 1999.</ref>'''
|31 díes
|Mes quintu (''quinque'': cinco).
|-
|6
| '''Sextilis'''
|30 díes
|Mes sestu. (''sex'': seis).
|-
|7
| '''Septembris'''
|30 díes
|Mes séptimu (''septem'': siete).
|-
|8
| '''Octobris'''
|31 díes
|Mes octavu (''octo'': ocho).
|-
|9
| '''Novembris'''
|30 díes
|Mes novenu (''novem'': nueve).
|-
|10
| '''Decembris'''
|30 díes
|Mes décimu (''decem'': diez).
|}
Esta, sicasí, nun ye la única versión sobre cómo yera esti calendariu que se conserva nes fontes escrites conservaes. Asina, [[Plutarcu]], nes sos ''Vides paraleles'', diznos que'l calendariu de Rómulu fuera un calendariu solar, y siguía'l principiu xeneral de que l'añu tenía 360 díes. Los meses, según elli, yeren namái usaos secundariamente y taben poco sistematizaos, habiendo unos de 20 díes y otros de 35 o más<ref>Plutarcu, ''Vides paraleles'', capítulu 18.</ref><ref>Perrin B, ''[http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Lives/Numa*.html#Romulan_year The Parallel Lives, vol. I, The life of Numa]''. Loeb Classic Library. Cambridge, Harvard University Press, 2014.</ref>.
 
== Referencies ==