Diferencies ente revisiones de «Constitución»

m
ensin resume d'edición
m (preferencies llingüístiques: proyectu => proyeutu)
m
[[Ficheru:Constitution of the United States, page 1.jpg|miniaturadeimagen|250px|La Constitución de los Estaos Xuníos ye la constitución [[Federación|federal]] más antigua que s'atopa a valir anguaño nel mundu, conteniendo orixinalmente dos seiciones: [[separacion de poderes]] y una [[Carta de Derechos de los Estaos Xuníos|declaración de derechos]].]]
 
Una '''Constitución''' (del [[llatín]] ''constitutio, -ōnis'') ye un testu codificado de calter xurídicu-políticu, frutu d'un [[poder constituyente]], que tien el propósitu de constituyir la [[separación de poderes]], definiendo y creando los poderes constituyíos ([[poder llexislativu|llexislativu]], [[poder executivu|executivu]] y [[poder xudicial|xudicial]]),<ref>{{cita llibru |apellíos=Schmitt|nome=Carl|títulu=Constitutional Theory|fechaaccesu=25 de febreru de 2018|fecha=23 de xineru de 2008|editorial=Duke University Press Books|isbn=9780822340119|idioma=English}}</ref> qu'antes de la constitución taben xuníos o [[fusión de poderes entemecíos]], define los sos respeutivos controles y equilibrios (''checks and balances''),<ref>[http://www.britannica.com/topic/checks-and-balances Britannica]</ref> amás ye la llei fundamental d'un Estáu, con rangu cimeru al restu de normes xurídiques, encontando (según el normativismo) tol [[ordenamientu xurídicu]], inclúi'l réxime de los [[derechos]] y [[llibertaes]] de los [[ciudadanu|ciudadanos]] y delimita los poderes ya instituciones de la organización política. Na actualidá tamién se tien como costume amestar normes ayenes a la regulación del poder políticu, dependiendo de la ideoloxía, tales como los fundamentos del [[sistema económicu]]. La constitución nun constitúi al estáu o la nación, por cuenta de que dambos yá son fechos anteriores constituyíos.
En ciencia política los estaos que tienen [[separación de poderes]] añedir el términu constitucional» a la so forma d'estáu (como ye'l casu de la [[Monarquía constitucional]] o la [[República constitucional]]). Nel usu cotidianu del términu, llámase-y constitución a toles lleis supremes de los Estaos anque nun cunten con [[separación de poderes]].
<!--
Dacuando fálase como si la Constitución mesma fuera (o nun fuera) venceyante pa la ciudadanía. Sicasí, con rares esceiciones,<ref>The Thirteenth Amendment prohibits private persons, not just government, from enslaving another or holding them in involuntary servitude. See O.S. Const., Amend. XIII.</ref> la Constitución nun pretende venceyar a los ciudadanos; más bien, venceya al gobiernu mesmu. Como Rufus King, delegáu de Massachusetts, declaró a la Convención Constituyente: "Nel establecimientu de les Sociedaes, la Constitución yera pa la Llexislatura lo que les lleis yeren pa los individuos".<ref>James Madison, Notes of Alderiques in the Federal Convention of 1787 (New York: Norton, 1987), 231 (statement of R. King).</ref> Anque la Constitución ye llei, ye una llei secundaria, non nel sentíu primaria.<ref>See H.L.A. Hart, The Concept of Law (Oxford: Oxford University Press, 1961), 77–96 (distinguishing “primary rules” that direct individuals from “secondary rules” that define how the primary rules are determined).</ref> Pretende venceyar a funcionarios del gobiernu, non a particulares.
-->
== Clasificación ==
 
== Clasificación ==
La constitución, como toa norma xurídica, puede definise tantu dende'l puntu de vista formal como dende'l puntu de vista material. Dende'l puntu de vista material, la constitución ye'l conxuntu de regles fundamentales que s'apliquen al exerciciu del poder estatal. Dende'l puntu de vista formal, la Constitución definir a partir de los órganos y procedimientos qu'intervienen na so adopción, derivándose asina una de les sos carauterístiques principales, [[supremacía constitucional|la so supremacía]] sobre cualesquier otra norma del ordenamientu xurídicu.
 
=== Definición material ===
 
[[Ficheru:Pnyx.jpg|thumb|250px|La democracia ateniense foi la primera n'adquirir les carauterístiques d'una Constitución.]]
[[Ficheru:Rome-Forum romanum.jpg|thumb|250px|L'antigua Roma , al traviés de les sos instituciones polítiques complexes y entamaes, tamién tien una Constitución.]]
 
=== Según el so reformabilidad ===
 
Según el so [[Reforma constitucional|reformabilidad]], les Constituciones clasificar en ríxides y flexibles. Les Constituciones ríxides son aquelles que riquen d'un procedimientu especial y complexu pal so reformabilidad; esto ye, los procedimientos pa la creación, reforma o adición de les lleis constitucionales ye distintu y más complexu que los procedimientos de les lleis ordinaries.
 
 
=== Según el so orixe ===
 
Les Constituciones estrémense tamién en función del so orixe políticu: pueden ser creaes por contratu ente delles partes, por imposición d'un grupu a otru, por decisión soberana, etc.
 
==== Constituciones daes ====
 
Les Constituciones daes dizse que correspuenden tradicionalmente a un Estáu monárquicu, onde'l mesmu soberanu ye quien precisamente da; esto ye, son aquelles nes cualos el monarca, nel so calter de titular de la soberanía, otorgar al pueblu. Nesti casu, partir de les siguientes premises:
 
 
==== Constituciones impuestes ====
 
Hai Constituciones que son impuestes pol Parllamentu al monarca, refiriéndose al Parllamentu en sentíu ampliu, colo que s'alude a la representación de les fuercies polítiques de la sociedá d'un Estáu, de los grupos reales de poder nun Estáu que se configuren nun órganu denomináu Parllamentu. Nesti tipu de Constitución, ye la representación de la sociedá la que-y impon una serie de notes, determinaciones o de cartes polítiques al rei, y este tener qu'aceptar. Poro, nel casu de les Constituciones impuestes esiste una participación activa de la representación de la sociedá nes decisiones polítiques fundamentales.
 
==== Constituciones apautaes ====
 
Nes Constituciones apautaes, la primer idea que se tien ye'l consensu. Naide otorgar en forma unillateral, nin tampoco les impon por cuenta de que si son impuestes y nun s'apauten, escareceríen d'un marcu de llexitimidá. Estes Constituciones son multillaterales, una y bones tou lo que s'apaute implica la voluntá de dos o más axentes; poro, son contractuales y dizse que parten de la teoría del pactu social. Asina, puede apautase ente contornes, ente provincies, ente fraiciones revolucionaries, etc.
Les constituciones apautaes o contractuales impliquen
 
==== Constituciones aprobaes por voluntá de la soberanía popular ====
 
Son aquelles escoyíes pol pueblu d'un [[Estáu]], que polo xeneral dar a conocer por una asamblea y reafítense cola votación máxima de la población nun procesu eleutoral. Poro, nun ye que la sociedá apaute colos detentadores del poder públicu, sinón que la Constitución surde de les necesidaes social y de la fuercia popular.
 
== Les fontes de la constitución ==
 
'''El [[Poder constituyente]]''': [[Sieyes]] reconoz que tolos ciudadanos tienen derechu a establecer el so gobiernu. Pero esti gobiernu o'l manexu de los intereses xenerales de la comunidá ye un trabayu humanu y ye de primordial importancia yá que la voluntá de toos y cada unu cuestiona'l bienestar y la llibertá de toos.
 
 
=== Clasificación según l'efeutu de la sentencia ===
 
* Puede ser que la sentencia surta efeutu solu ente les partes intervinientes nel casu concretu. Nesti casu dizse que la declaración d'inconstitucionalidá tien efeutu "''[[inter partes]]''".
* O puede soceder que la sentencia seya válida pa tolos ciudadanos, y nesi casu dizse que surte efeutu "''[[erga omnes]]''". Esto xeneralmente asocede nos países nos que s'aplica un sistema concentráu de control.
 
== Historia del constitucionalismu ==
 
Sería anacrónicu entender como constituciones modernes los sistemes políticos de l'Antigüedá griega ([[democracia ateniense]]), la obra de los sos llexisladores ([[logógrafos]]) o los estudios llexislativos de los sos filósofos ([[Aristóteles]], ''Athenaion politeia'' -que'l so títulu traducir davezu como ''[[Constitución de los atenienses]]''-). Lo mesmo puede dicise de los [[fueru|fueros]] locales o estamentales que se redactaron na Europa medieval o de la [[Carta de Medina]] ([[Mahoma]], añu 2 de la Hégira -622&nbsp;d.&nbsp;C.-)
 
</gallery></center>
 
=== Reconocencia de derechos ===
{{Referencies|t=20160208}}
La norma fundamental non solo ye una norma que controla y estructura el poder y les sos manifestaciones nuna sociedá, sinón qu'amás ye la norma que reconoz los derechos que l'Estáu alvierte en toles persones. La Constitución nun da los derechos, como tampoco lo faen les múltiples declaraciones que internacionalmente pronunciáronse sobre la tema. Los derechos humanos son precedentes a cualquier Estáu y superiores a cualquier espresión de poder qu'esti tenga.
Hasta'l día de güei el procesu demostró un desenvolvimientu, gracies al cual el modelu inicial del suxetu poderoso y violento pasó al pueblu soberanu y superior nos sos derechos a cualquier espresión del Estáu. Güei el suxetu poderosu nun ye una persona, sinón que ye una entelequia creada pol pueblu y ocupada por él según les normes qu'esti mesmu estableció al traviés d'una Constitución.
 
El puntu más novedosu d'esti desenvolvimientu dar cola certidume de que la mera declaración de derechos nun fai a estos invulnerables a cualquier violación o intentu de violación per parte tantu del Estáu como d'otres persones. Nesi sentíu'l desenvolvimientu del Constitucionalismu modernu dedicar al estudiu de procedimientos qu'aseguren una fayadiza proteición a los derechos reconocíos. Dalgunos d'estos procedimientos tienen un gran desenvolvimientu históricu y teóricu (como'l l'''[[habeas corpus]]'' que data del sieglu XIII) y otros son entá novedosos y tienen pocu desenvolvimientu (como'l l'''[[habeas data]]'' y l'[[aición de cumplimientu]]).
 
=== Historia del constitucionalismu per país ===
 
{{llista de columnes|3|
* [[Historia del constitucionalismu arxentín]]
 
== Bibliografía ==
 
* {{cita llibru |
autor = Bidart Campos, Germán J.
}}
* Quisbert, Ermo (2007). ''¿Qué ye una Constitución política del Estáu?'' La Paz (Bolivia): CED.
* Häberle, Peter (2013). ''Pluralismu y Constitución'' Madird, Tecnos, 2.edición.
 
== Notes ==
{{llistaref}}
 
 
{{control d'autoridaes}}
 
 
{{Tradubot|Constitución}}
[[Categoría:Constituciones| Constituciones]]
 
[[Categoría:Constituciones| ]]
[[Categoría:Conceutos lliberales]]
 
[[Categoría:Wikipedia:Revisar traducción]]
[[Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos]]