Diferencies ente revisiones de «Laos»

5 bytes desaniciaos ,  hai 4 años
ensin resume d'edición
}}
 
'''Laos''' (en [[laosianu]] ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, pronunciáu ''Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao''), oficialmente '''República Democrática Popular de Laos''', ye un país del sureste d'[[Asia]]. Llenda al norte y noreste con [[Birmania]] y la [[República Popular China]], con [[Vietnam]] al este, con [[Camboya]] al sur y con [[TailandiaThailandia]] al oeste. Tien una estensión de 236.800 km&sup2; y una población estimada (xunetu de [[2014]]) de 6.803.699 habitantes<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/la.html Laos nel ''The World Factbook'' de la [[Central Intelligence Agency|CIA]]]</ref>.
 
Laos ocupaba, en 2013, el puestu 138 del mundu nel ránking del índiceíndiz del desarrollu humanu<ref>[http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/14/hdr2013_en_complete.pdf Informe sobro'l desarrollu humanu [[2013]] de les [[Naciones Xuníes]] (n'inglés)]</ref>.Un terciu de la so población vive perbaxu del nivel de la probitú, esto ye, con menos d'un [[dólar estaunidense|dólar]] y 25 [[centavu|centavos]] al día, y ye'l vixésimu quintu país del mundu con más xente pasando fame acordies al Global Hunger Index<ref>[http://www.ifpri.org/sites/default/files/publications/ghi13.pdf Global Hunger Index 2013 (n'inglés)]</ref>. El país tamién ocupa un llugar destacáu nos llistaos de países con menor respetu polos derechos humanos, especialmente no que cinca al xenocidiu cometíu escontra la so población d'etnia [[Hmong]].
 
La historia de Laos remóntase hasta'l reinu de Lan Xang, qu'esistió ente los sieglos [[sieglu XIV|XIV]] y [[sieglu XVIII|XVIII]], nel que se partió en trés reinos. En [[1893]] [[Francia]] formó'l protectoráu de Laos a partir de la xuntura d'esos trés reinos: [[reinu de Luang Prabang|Luang Prabang]], [[reinu de Vientiane|Vientiane]] y Champasak. Tres de ser ocupáu polos [[Xapón|xaponeses]] demientres la [[Segunda Guerra Mundial]], el país foi independiente dende qu'estos colaron en [[1945]] hasta que volvió a pasar a dominiu francés. Esti país concedió-y l'autonomía en [[1949]], y en [[1953]] Laos algamó la independencia en 1953 con una monarquía constitucional como forma de gobiernu. El reináu de Sisavang Vong, sicasí, nun foi tranquilu nin duraderu. Poco dempués de la independencia entamó una llarga guerra civil qu'acabó cola xubida al poder del movimientu comunista [[Pathet Lao]] en [[1975]]. De magar Laos ye una república socialista de partíu únicu gobernada por un partíu comunista controláu polos xenerales del exércitu. La República Socialista de Vietnam, y el so exércitu, tienen una influyencia perimportante na política del país.
 
La so capital ye [[Vientiane]], y otres ciudaes importantes son [[Luang Prabang]], [[Savannakhet]] y [[Pakse]]. El so idioma oficial ye'l laosianu. No que cinca a la so composición étnica, ye un país multiétnicu con una mayoría (60%) de población d'etnia [[Lao]], que vive mayormente nes tierres baxes del país. La zona montañosa del país ta poblada por los Hmong, los Mon-Khmer y otros grupos étnicos. La estratexa económica del país básase na xeneración d'ellectricidáelectricidá d'orixe hidráulicu pa vendé-yla a los sos vecinos, y ta desarrollándose enforma la esplotación de los sos recursos minerales, que fain medrar con fuercia el so productu interior brutu nos caberos años.
 
El país forma parte del Acuerdu de Comerciu Asia-Pacíficu, de l'[[Asociación de Naciones del Sureste Asiáticu]] (ASEAN) y de [[Organización Internacional de la Francofonía|La Francophonie]]. Tamién pertenez, dende'l [[2 de febreru]] de 2013, a la [[Organización Mundial del Comerciu]]<ref>[http://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/lao_e.htm Laos y la so entrada na OMC (n'inglés)]</ref>.
===La dómina de la colonización francesa===
[[Imaxe:Sisavangvong_statue.JPG|right|thumb|250px|Estatua de Sisavang Vong, rei de Luang Prabang de [[1904]] a 1946 y de Laos de 1946 a 1959 (patiu del muséu del palaciu real de Luang Prabang).]]
A finales del [[sieglu XIX]] Luang Prabang foi saqueada pol Exércitu de la Bandera Negra, una banda d'antiguos soldaos d'etnia Zhuang reconvertíos en bandidos<ref>http://web.archive.org/web/20070718125054/http://www.culturalprofiles.net/laos/Directories/Laos_Cultural_Profile/-1064.html ''Laos under the French'', historia de la dominación francesa de Laos na web culturalprofiles.net (n'inglés) (guardada nel Internet Machine Wayback Machine). Consultáu'l 27 d'agostu de 2014.</ref>. Los franceses rescataron al rei [[Oun Kham]] y añedieron el reinu de Luang Prabang al protectoráu de la Indochina francesa. Poco dempués el reinu de Champasak y el territoriu de Vientiane siguieron el mesmu camín. El rei [[Sisavang Vong]] de Luang Prabang convirtiose nel dirixente del Laos unificáu, y Vientiane volvió a convertise na so capital. L'interés francés por Laos, sicasí, llimitábase al so deséu de caltener un estáu tapón ente TailandiaThailandia, que taba embaxuembaxo la influyencia inglesa, y los territorios d'Annam y Tonkin, alministraos por ella y de muncho más valir dende'l puntu de vista económicu. Demientres el so dominiu los franceses introducieron la institución de la corvea, un sistema pol que cada varón adultu de Lao taba obligáu a trabayar diez díes al añu pal gobiernu colonial.
 
Laos producía estañu, madera y café, pero les sos esportaciones nunca representaron más del 1% del total de les de la Indochina Francesa. Pa [[1940]] namái vivíen nel país 600 ciudadanos franceses. Sicasí, munchos de los qu'aportaron al país como funcionarios, colonos o misioneros desarrollaron un fuerte apreciu pol país y les sos xentes, y munchos gastaron bona parte de la so vida tentando de meyorar les condiciones de vida de los laosianos. Dellos casáronse con una laosiana, aprendieron l'idioma, convirtiéronse al budismu ya integráronse na so sociedá, daqué meyor aceptáu na sociedá francesa que na inglesa.
En [[1955]] el Departamentu d'Estáu de los Estaos Xuníos creó, dientru del contestu xeopolíticu de la [[Guerra Fría]], una oficina d'evaluación de programes p'axudar al exércitu de Laos na so llucha escontra'l movimientu comunista Pathet Lao. En [[1960]], en medio de revueltes constantes, españó la guerra abierta ente l'exércitu y el Pathet Lao. El príncipe Souvana Phoma tentó d'iguar la situación formando, en [[1962]], un gobiernu provisional de xunidá nacional nel qu'incluyó ministros comunistes nel so gabinete, pero l'intentu nun cuayó y la guerra civil fízose una realidá. L'exércitu contaba col sofitu estaunidense, y el Pathet Lao col del exércitu de [[Vietnam del Norte]] y el del [[Vietcong]].
[[Imaxe:Vientianne1973.jpg|right|thumb|250px|Soldaos del Pathet Lao en Vientiane (1973)]]
El país viose involucráu tamién na [[guerra de Vietnam]], una y bones partes de so foron ocupaes por Vietnam del Norte pa usales como ruta d'aprovisionamientu de les sos tropes na guerra escontra [[Vietnam del Sur]]. En respuesta a ello Estaos Xuníos entamó una campaña de bombardeos escontra les posiciones norvietnamites, aumentó'l so sofitu a les fuercies anticomunistes (militares y paramilitares) laosianes y apoyó tamién les incursiones del exércitu survietnamita en Laos. En [[1968]] l'exercitu norvietnamita llanzó un fuerte ataque qu'estrozó l'exércitu laosianu, que dexó la iniciativa de la llucha escontra les fuercies comunistes a milicies armaes polos Estaos Xuníos y TailandiaThailandia. Pa evitar el colapsu del gobiernu laosianu y p'acabar col usu del so territoriu como punto de partida p'atacar les sos tropes en Vietnam del Sur Estaos Xuníos entamó una campaña de bombardeos sistemáticos del territoriu laosianu. Entá en [[2008]] Laos yera'l país más bombardeáu per capita del mundu: ente [[1964]] y [[1973]] los bombarderos B-52 dexaron cayer una bomba cada ocho minutos nel so territoriu<ref>http://www.theguardian.com/world/2008/dec/03/laos-cluster-bombs-uxo-deaths ''Forty years on, Laos reaps bitter harvest of the secret war'', artículu nel diariu ''The Guardian'' (3 d'avientu de 2008)</ref>.
 
En [[1975]] el Pathet Lao, col sofitu del Exércitu Popular de Vietnam y de la [[Xunión Soviética]], fízose col poder. El rei [[Savang Vatthana]], que llueu morrería en prisión, abdicó'l 2 d'avientu de 1975, dando acabación a una guerra civil qu'acabó cola vida d'ente 20.000 y 70.000 laosianos<ref>Obermeyer, Zlad. ''Fifty years of violent war deaths from Vietnam to Bosnia'', British Medical Journal, 2008.</ref>. Esi mesmu día'l nuevu gobiernu, dirixíu por [[Kaysone Phomvihane]], camudó'l nome del país, que pasó de ser el reinu de Laos a ser la República Democrática Popular de Laos, y robló trataos con Vietnam que permitíen a esti país estacionar tropes nel so territoriu y unviar asesores p'axudar al nuevu gobiernu a dirixir el país. A pidimientu d'esi país Laos rompió rellaciones cola República Popular China; en respuesta China, y tamién Estaos Xuníos y otros países, interrumpieron los sos contactos comerciales con Laos.
 
El conflictu ente l'exércitu de Vietnam y el Pathet Lao y los rebeldes Hmong continuó por munchu tiempu con gran crueldá. El gobiernu laosianu tien síofoi acusáu de cometer xenocidiu y violaciones de los derechos humanos y de la llibertá relixosa na so llucha escontra los Hmong, de los que morrieron 100.000 d'un total de 400.000<ref>http://www.unpo.org/article/5095 Unrepresented Nations and Peoples Organization. ''WGIP: Side event on the Hmong Lao, at the United Nations.''</ref>. Munchos otros marcharon pal esiliu, destacando los 130.000 qu'acabaron nos Estaos Xuníos.
 
== Política ==
13 009

ediciones