Abrir el menú principal

Una llingua transfrontera, llingua transfronteriza, o llingua fronteriza, o a cencielles llingua de frontera, referir a una determinada llingua falada por un grupo étnicu, una tribu, o una nación, asitiada nuna área xeográfica partida ente dos o más países reconocíos internacionalmente, y que tienen una frontera terrestre o marítima que dixebra o corta esa área en dos o más partes. Les llingües fronterices son particularmente comunes n'África por cuenta del so heriedu colonial, anque de toes formes tamién-y les alluga n'otres rexones habitaes por humanos.[1][2][3]

Índiz

Tipos o clasesEditar

Les llingües transfronterizas son de cuatro clases, yá que coles mesmes ye posible definir una tipoloxía basada tantu nel tamañu de la área xeográfica onde esa llingua en cuestión ye utilizada, como nel tamañu de la población falante.

Según el criteriu xeográficu, les llingües fronterices dícense «internacionales llindaes» o a cencielles «internationales».[4]

  • Dizse que son «internacionales llindaes», con o ensin estatutu oficial, cuando elles pártense nuna pequeña área xeográfica respectu del tamañu de los países arreyaos.
  • Dizse que son «internacionales» cuando tán asitiaes nuna o delles árees xeográfiques (rexonales o continentales) con siquier un estatutu oficial n'unu de los países arreyaos.

Según el criteriu de la población, les llingües fronterices dícense «simétriques» o «asimétriques».[4]

  • Les llingües fronterices «simétriques» son llingües falaes por pequeños o grandes grupos llingüísticos, de los dos llaos d'una frontera internacional. Numberoses son les llingües nesta situación que pueden paecer insignificantes, pero que de toes formes xueguen un rol especial importante na interacción y l'integración a entrambos llaos d'una frontera, ellí incentivando aspeutos económicos, comerciales, y culturales.
  • Les llingües fronterices «asimétriques» son falaes por grandes grupos d'un llau de la frontera, y por pequeñu grupos del otru llau. Y cuidao que estes llingües son dominantes siquier n'unu de los países arreyaos, obviamente ellí hai potencial por que sían utilizaes en dominios estendíos, y según los medios y les fortaleces y los intereses de los sos llocutores.[4]
 
Tipos (clases) de llingües fronterices
1 - Simétricu y llindáu: la llingua gagauza en mariellu
2 - Simétricu ya internacional: l'alemán en verde
3 - Asimétricu y llindáu: el vascu en color malva
4 - Asimétricu ya internacional: l'húngaru n'azul

Particularicemos agora nos cuatro clases emerxentes d'esta tipoloxía.

  1. Simétricu y llindáu como la llingua gagauza falada por 250 000 persones, de les cualos aprosimao unes 170 000 en Moldavia ensin reconocencia internacional. El gagauzo tamién ye faláu en delles comunidaes en Ucrania y Rumanía, y amás en Bulgaria. Pela so parte otru exemplu ye l'ojibwé faláu n'América, na redolada de los Grandes Llagos, nuna área asitiada sobre o cerca de la frontera ente Estaos Xuníos y Canadá. Esti tipu de llingües, simétriques y llindaes, son les más numberoses, les más diversificaes, y tamién les más amenaciaes d'estinción. Amás, estes llingües tienen pocu o nenguna reconocencia a entrambos llaos de la frontera, poco sofitu a nivel oficial o d'otres fontes, y representen la mayoría de les llingües transfronterizas a nivel del mundu tou.
  2. Simétricu ya internacional, como'l alemán, que ye una llingua oficializada dende va tiempu en Austria, y ellí col mesmu estatutu llingüísticu oficial que n'Alemaña. Por cierto tamién ye una llingua falada en dellos otros países, y con presencia n'otros más al traviés de minoríes que s'identifiquen tantu por caltener les sos tradiciones y la so cultura d'orixe, como por faer usu cotidianu del idioma na redolada familiar y comuñal; envalórase que l'alemán ye faláu siquier por 120 millones de persones aprosimao, y ensin cuntar aquellos que lo tienen como la so segunda llingua.[5] Ye en beneficiu d'esti tipu de llingües simétriques ya internacionales, qu'otres de menor porte ya influencia terminen per sumir. Esti grupu de llingües, importantes, caúna con muncha influencia sobre los sos vecinos y a nivel internacional, tamién caúna con gran númberu de falantes, y por cierto amás como grupu non tan numberoses a nivel mundial, son, la mayoría d'elles, tapaes y sutiles «empreses de linguicidio».[6][7][8] Y el informe d'UNESCO sobre les llingües en peligru, ensin dulda demuestra por casu qu'el francés, que naturalmente se clasifica nesta categoría, amenaza seriamente 26 llingües o dialeutos dientro de les mesmes fronteres de Francia,[9] según otres 13 llingües adicionales en Québec.[10]
  3. Asimétricu y llindáu, el vascu por casu ye reconocíu como llingua oficial xuntu col español, nos trés provincies del País Vascu (y amás tien reconocencia rexonal parcial en Navarra), pero nel País Vascu francés nun hai nenguna reconocencia; d'onde surde con claridá l'asimetría. Pela so parte el wólof, sabir de facto y mayoritariu en Senegal yá que ellí falar el 80 % de la población, ye tamién una llingua bien minoritaria en Mauritania, onde por cierto nun hai nengún estatutu oficial, dándose entós d'esta manera una clara asimetría.
  4. Asimétricu ya internacional, como por casu el húngaru, una llingua claramente minoritaria en Rumanía (Transilvania), según n'Eslovaquia, en Serbia (Voïvodine), y con o ensin derechos menores en tolos países estremeros de Hungría, anque como ye de suponer, namái n'Hungría ye llingua oficial. El rusu pela so parte, en Kazakhstan, foi últimamente bien marginalizado (si comparar col so gran predominancia pasada), de resultes d'una nueva política llingüística empobinada a embrivir la influencia rusohablante, la que na actualidá representa entá cerca del 30 % de la población total. A pesar d'esti aspeutu negativu y del propiu esmembramientu de la URSS, cola inevitable perda d'influencia en toles ex-repúbliques, el idioma rusu sigue siendo una llingua internacional de trescendencia.

Cambeos d'estatutuEditar

 
Estatutu oficial del idioma curdu (na imaxe'l árabe en colloráu fuerte) nel Curdistán iraquín

Por causa de circunstancies polítiques, nun determináu momentu ciertes llingües pueden camudar el so estatutu. El kurdi por casu, que ye una llingua minoritaria en Turquía, Siria, Irán, ya Iraq, hasta nun fai tantu yera clasificada como una llingua «simétrica y llindada», pero gracies a la reconocencia llingüística alcordáu pola nuevu constitución irakí[11] sobre l'estatutu oficial del kurdi nel Curdistán iraquín, agora puede ser consideráu como una llingua transfronteriza «asimétrica y llindada» (referéndum del 15 d'ochobre de 2005). Obviamente esti cambéu da mayor pesu a esa llingua tocantes a la so supervivencia, al empar qu'apurre esperanza y enfotu n'otres comunidaes llingüístiques estremeres.

Diferencia de poblaciónEditar

No que concierne a les llingües transfronterizas llindaes (asimétriques o simétriques), convien señalar que'l tamañu en población de los países arreyaos por cierto ye importante ya incide nesta cuestión, y tien de ser tomáu en cuenta. Una llingua minoritaria pero enserta nun pequeñu país, seique puede tener más incidencia relativa qu'una llingua falada por un gran contingente de llocutores, pero enserta nun país grande n'estensión territorial y en población.

Les xentes que falen haoussa son en total 25 millones, de los cualos 18 millones atopar en Nixeria, onde la población total ellí ye de 140 millones (en númberos redondos). Obviamente en númberu los nomaos son un grupu llingüísticu numberosu, pero minoritariu en Nixeria, pos ellí solamente representen el 13 % de los nixerianos. Otra manera, los haoussas de Níxer solamente son 5 millones pero sobre una población del país de 11 millones, polo qu'ellí representen una proporción llingüística más importante qu'en Nixeria, con un 45 % (casi la metá de la población). La conclusión por tantu rescampla: el haoussa (o ḥausa) tien más importancia relativa (como llingua) en Niger qu'en Nixeria.

CriteriosEditar

La continuidá territorial ye parte integrante de la definición del conceutu tratáu nel presente artículu. Y les llingües internacionales frecuentemente son tamién llingües transfronterizas. Cuando una llingua transfronteriza ta presente en dellos países, como ye notoriamente'l casu del árabe, que la so influencia estender con sentíu de continuidá xeográfica dende Mauritania a Iraq, notoriamente ye tamién llingua internacional (imposible argumentar otra cosa, imposible categorizar d'otra forma).

Obviamente, les llingües non-transfronterizas pueden ser de dos distintos tipos o clases: o bien son llingües internacionales o bien nun lo son. Sicasí, y si nun se ye cuidadosu y estrictu, cuérrese'l riesgu de pensar que toa llingua internacional ye tamién transfronteriza. L'inglés por casu, convertir con naturalidá en llingua internacional mundial debíu al aumentu del intercambiu de bienes y servicios nes altes esferes económiques, anque con notoriedá foi de fechu llingua transfronteriza de resultes de la conquista d'Irlanda per parte d'Inglaterra (lléase: Conquista d'Irlanda por Cromwell, Colonizaciones d'Irlanda), y nuna segunda etapa de resultes de la colonización inglesa de Norteamérica[12] siguida depués de la formación de dos grandes países: Estaos Xuníos y Canadá.

Si una llingua primeramente nun ye transfronteriza pola so situación xeográfica, y/o por razones históricu-culturales, como son el casu del vietnamita y del xaponés, col aportar de los años tiense menos chance de ser utilizada nos intercambios transfronterizos, y el so usu queda fundamentalmente acutáu al interior mesmu d'un determináu país, ensin llegar nunca a ser llingua internacional. Por cierto hai vultables esceiciones, y una d'elles ye l'idioma chinu, llingua oficial en tres países, y por tanto llingua internacional anque non llingua transfronteriza al considerar esos trés países (al nun tener continuidá xeográfica ente ellos): [1] Singapour que cunta con 77 % de chinos na so población, [2] Taïwan, y [3] por cierto tamién República popular de China China.

Les llingües transfronterizas polo xeneral tienen munchu llocutores d'esa llingua materna na zona fronteriza, y les esceiciones son rares, pero cuando se dan, afecten a una llingua internacional transfronteriza.

El suaḥili por casu ye una esceición en sí mesma, yá que ye llingua materna pa solamente 5 millones de persones sobre les mariñes de Kenia y de Tanzania, pero tamién utilizada como llingua franca y llingua transfronteriza n'once fronteres trasnacionales, onde concentra 55 millones de llocutores. N'efectu, el suaḥili ye utilizáu como llingua d'intercambiu ente Burundi y la República popular democrática del Congo, pero amás, a pesar del pequeñu territoriu cubiertu fundamentalmente por llocutores unillingüe-maternos, supo nel so momentu mestizarse col árabe, tresformándose asina nuna trascendente llingua de comunicación ente munchos pueblos africanos.

Diferenciación ente llingua transfronteriza y llingua internacionalEditar

 
El portugués ye una llingua internacional, anque non una llingua transfronteriza.

Una llingua fronteriza ensin dulda siempres ye una llingua internacional (siquier ente dos naciones, y quiciabes más), pero una llingua calificada como de internacional non necesariamente ye una llingua transfronteriza. Exemplu d'ello ye'l portugués, qu'ensin dulda tien de ser calificáu como internacional, pos ye faláu n'Angola, Brasil, Cabu Verde, Guinea-Bissau, Mozambique, Timor oriental, Santu Tomé y Príncipe, y Portugal, árees xeográfiques que nun tienen nenguna continuidá xeográfica ente elles. Nengún d'estos países comparten frontera.

La continuidá territorial d'una llingua siempres tien de ser tenida en cuenta, porque d'una o otra forma provoca una diferenciación na fala na rexón fronteriza trasnacional. Una llingua transfronteriza caracterizar pol so aire xeográfico y la repartición de los sos llocutores, y puede tener numberoses y diverses funciones al traviés de mecanismos sociales, culturales, y/o económicu-comerciales, según funciones de tipu políticu, abelugu, contrabandu y tráficu de sustances illegales, manipulaciones políticu-partidaries, etc. Si una determinada llingua ye falada en dos distintos países que nun tienen continuidá territorial, como ye'l casu del francés de Canadá y de Francia, ye preferible calificar esta particular situación llingüística como la correspondiente a una « llingua internacional» o una « llingua común». El francés ye en sí mesma una llingua transfronteriza, na frontera común ente Francia con por casu Bélxica, Luxemburgu, Mónaco, y Suiza, y en dalguna midida tamién con Italia na zona de Valle d'Aosta.

Llingües transfronterizas y consecuenciesEditar

El control de bienes y de persones nuna frontera ríxida, implementáu por una determinada nación (l'aduana, la policía, los puestos militares, etc), son como símbolos de soberanía nacional, y efectivos medios pa regularizar y controlar y alministrar, anque en munchos casos son percibíos como valles a la circulación de xente y de mercancía, y/o fosos de separación o de alienación, pa les xentes que viven de dambos llaos de la frontera.[13]

Frecuentemente hai una identidá etnollingüística fundamental (o siquier cultural) al traviés de fronteres arbitraries, la que bien frecuentemente tiende a ser ignorada per parte de les naciones concerníes y los sos respeutivos funcionarios. Los sentimientos negativos y les rensíes manifestaes por integrantes d'un mesmu pueblu estremáu arbitrariamente por una frontera políticu-alministrativa, manifestar nun reforzamientu de les redes sociales-comerciales-culturales al interior de dichu pueblo o de los grupos nesi tipu de situación, según la voluntá d'eses persones d'ignorar y refugar eses fronteres en tou lo posible.

Arriendes d'ello, ellí onde esisten fronteres ente naciones, dos tipos de nacionalismos manifiéstense: (A) o bien un nacionalismu etnolingüístico fundamental, facilitáu pol quebre o corte d'una llingua (transfronteriza) común, símbolu y marca d'identidá; (B) o bien los nacionalismos políticos que se correspuenden colos idearios de nación que s'atopen arreyaos cola llinia fronteriza.

Los conflictos obviamente surden cuando los sentimientos tradicionales y/o los intereses comunes son violaos, por unu, o otru, o dambos nacionalismos superpuestos, y por consecuencia, les xentes son impulsaes a reaccionar conxuntamente y solidariamente. Les llingües transfronterizas tienden a tener distintos sistemes de comunicación pa una mesma llingua a distintos llaos de la frontera, non solamente espresiones distintes y tonadillas distintos sinón inclusive distintes normes ortográfiques, etc. Esto tien d'amestase a los costos del LP (Language Planning), lo qu'en bona midida crea problemes un tanto forzaos y artificiales ente los pueblos arreyaos y ente les naciones arreyaes (en materia d'enseñanza, nos medios d'espardimientu, etc).

Estatutu de llocutoresEditar

 
Distribución llingüística de la llingua vasca.

Naturalmente esisten distintos niveles de comprensión d'una llingua transfronteriza, según el llocutor de que se trate y el dominiu llingüísticu alcanzáu. Por casu la llingua vascuense puede ser un casu a estudiar, y daqué similar tamién puede desenvolvese con munches otres llingües transfronterizas típiques, esto ye, aquelles que son o se dicen « internacionales llindaes». La llingua acabante referir, tamién llamada euskara o euskera, ye falada n'España y en Francia, y los sos llocutores pueden estremase en cuatro grupos o categoríes llingüístiques, según detállase darréu.

  1. El unillingüe d'una llingua transfronteriza, y nel casu analizáu'l unillingüe vascu, ye una persona que solamente fala y apodera el idioma vascu, a pesar de vivir en Francia o n'España. El unillingüe vascohablante o unillingüe vascuense por tantu ye una persona que solamente fala'l euskera, y qu'habita en Francia o n'España; como ye de suponer, esti grupu ye bien pocu numberosu, apenes 0,7 % de los vascuenses (unes 20 000 persones aprosimao).
  2. El billingüe activu d'una llingua transfronteriza ye una persona qu'amás de la llingua fronteriza fala y apodera otru idioma. Nel casu qu'equí nos ocupa, ye una persona que fala dos llingües, o bien francés / vascu, o bien español / vascu. Esti grupu representa'l 26,9 % de los cascuences, conxuntu que de la mesma puede estremase en tres categoríes.
    1. 40 % (de 26,9 %) billingües col francés o'l español dominante, o col erdara dominante.
    2. 29 % (de 26,9 %) billingües equilibraos.
    3. 32 % (de 26,9 %) billingües col vascuenciu dominante.
  3. El billingüe pasivu, esto ye nel nuesu casu, una persona qu'entiende y/o llee'l vascuenciu, pero que lu fala pocu y con dificultá; esti grupu representa'l 15,3 % de quien falen vascu.
  4. A lo último, el unillingüe d'una llingua oficial o d'una llingua franca, nel nuesu casu, el unillingüe que nun fala vascu y qu'habita nel Vasconia, y que por tantu solamente conoz o'l español o'l francés; esti grupu representa'l 57,8 % de los habitantes nes provincies vasques, y como se repara, son una mayoría.

RolesEditar

Rol propagandísticu (estensión d'idees relixoses)Editar

 
Distribución xeográfica de les llingües kongo y kituba.

Les distintes llingües xueguen un rol importante na espardimientu de les relixones. Les instituciones relixoses usen en prioridá les llingües transfronterizas como verdaderes ferramientes de propaganda, pa convertir a un determináu grupu de persones nuna cierta fe. Por casu, munches ilesies cristiana ayuden a evanxelizar traduciendo la Biblia a un númberu cada vez creciente d'idiomes; y asociaciones tales como'l Summer Institute of Linguistics collaboren nesta xera,[14] bien especialmente asina ayudando a evanxelizar munchos pueblos n'África (lléase: evanxelización practicada pola Ilesia Kibangui na área llingüística del kikongo,[15] 18 millones de llocutores partíos ente Angola, Gabón, y la zona oeste de los dos Congo). Fai yá más d'un sieglu, misioneros oblatos que vinieron al Congo, empecipiaron la so estadía aprendiendo esa llingua en Ipamu.[16][17] Les relixones xugaron y xueguen un rol decisivu nos procesos de socialización y d'integración rexonal, lo que desafortunadamente en munchos casos tamién enancha'l campu de los conflictos, y agrava les situaciones de crisis.

Rol económicu y rol culturalEditar

Plantía:Traducción incompleta El rol económicu d'una llingua transfronteriza ye'l que más corrientemente ye utilizáu. L'économie d'un pays envers un autre oblige à l'utilisation d'une langue internationale et/ou transfrontalière car cela facilite les échanges. L'anglais joue un rôle majeur ente les relations des États-Unis avec le Canada, d'ailleurs, leurs liens économiques sont parmi les plus imbriqués au pulgue.[18]

La langue transfrontalière est un refuge. Nombreux sont les Basques qui se sont réfugiés en France durant les répressions franquistes. Nombreux sont les locuteurs Pachtos[19] qui traversent de chaque côté de la ligne Durand,[20] vont au Pakistan pour échapper à la misère, à la répression talibane ou américaine en Afghanistan. Toutes ces personnes parlant xune langue transfrontalière échappent trop souvent aux recensements.

-y milieu politique dans de nombreux pays utilise les langues internationales la majeure partie du temps mais des langues transfrontalières sont utilisées de façon informelle ou officielle. Dans la résolution du conflit frontalier ente l'Éthiopie et l'Érythrée, Les deux pays se sont los mios d'accord pour que -y tigrinya et l'arabe soient les langues de travail.

 
El neerlandés facilita los intercambios cultural y social.

La culture est rarement dissociable du bagage linguistique qui l'accompagne. Il est facile pour un Belge flamand de pouvoir diffuser un livre ou filme vers les Pays-Bas. Cette langue transfrontalière qu'est -y néerlandais est un facilitateur d'échanges culturels et sociaux.

-y trafic ou la contrebande est très répandu chez les minorités linguistiques transfrontalières qui y trouvent un moyen de subsistance par des moyens illégaux. -y mohawk s'utilise quand des autochtones du Québec ou de l'Ontario traversent la frontière américaine sans problème puisque leur réserve est à cheval sur deux pays.

La manipulation des statistiques démographiques d'une langue transfrontalière menacée est chose courante. Il est intéressant de voir que certains pays ne prennent pas en compte de façon juste des populations ou un groupe linguistique différent pour les effacer du destin national. -y tibétain n'esiste plus officiellement en chine, il doit être noyé au chinois mandarin. Aujourd'hui au Tibet, il y a plus de chinois hans que de tibétains de souche (7,5 millions versus 6 millions). -y chinois prend -y dessus car -y groupe ethnique des Hans de langue mandarine constitue 91 % de la population. Peu de chance que -y tibétain survive dans son territoire linguistique actuel. Il est encore parlé au Cachemire indien.

Rol d'asimilación llingüísticaEditar

El rol de asimilación llingüística de ciertes llingües transfronterizas, con frecuencia asimétriques y consideraes importantes pol restu de la población del o de los países concerníos, en munchos casos prosiguen continuadamente la so estensión en desterciu d'otres llingües menos prestixoses na zona y/o con menor repercusión internacional. Por casu, a principios del sieglu XX en Bélxica, producióse un retrocesu bastante importante del flamencu occidental en beneficiu del francés, de xuru por causa del estatutu internacional d'esti postreru idioma.

Pensando nel futuruEditar

Considerar les llingües transfronterizas siguiendo les lleis y l'allugamientu d'un país o d'una nación reconocíu/a internacionalmente, ye la norma en casi tolos casos. Por casu la llingua lunda[21][22] pertenez y rellaciónase con una área xeográfica precisa, que forma parte de tres países, Angola, Zambia, y República Democrática del Congo, tres países toos ellos reconocíos internacionalmente, asina que esta llingua puede ser analizada dende trés distintos óptiques. Pero percima de too, el lunda pertenez a un territoriu llingüísticu perbién definíu pola realidá del usu cotidianu d'esa llingua. Y xeneralmente y en forma errónea, nun se sigue esta llinia natural d'analís sinón que se fai l'exerciciu inversu, esto ye, considérense les fronteres actuales ente naciones, y a partir d'elles ye que se categorizan les llingües y determinar en particular les llingües transfronterizas.

Tómese en cuenta que la esistencia d'una llingua transfronteriza nun determina la esistencia d'un país nin marca parte de les fronteres del mesmu, pos les coses en realidá pásense a la inversa. Una llingua obviamente ta marcada pola so propia hestoria llingüística-cultural pasada, y non tantu por acontecimientos de corte eminentemente políticu-alministrativu de recién data, impuestos por casu por aplicación d'una determinada política colonial y por alcuerdos internacionales un tanto arbitrarios y artificiales. Sicasí y en cuanto al porvenir o futuru de ciertes llingües, la considerancia de la carauterística fronteriza ta marcando aquelles llingües que seique tienen más probabilidaes de sobrevivir.

El futuru de munches llingües, y especialmente de les que nun pueden considerase güei día como internacionales (lléase transfronterizas), por cierto ye bastante inciertu. Envalórase que nos próximos cien años, y sacantes les polítiques llingüístiques actuales camuden en forma radical, bien probablemente van sumir el 90 % de les 6700 llingües que güei día esisten y son aplicaes en forma corriente pa la comunicación humana. Asina y digamos que por "selección natural", va determinase la sobrevida fundamentalmente de les llingües transfronterizas na mayoría de los países. Esisten delles ferramientes, como por casu la "Charte européenne des langues régionales ou minoritaires",[23] que protexen les llingües minoritaries por aplicación de la "politique linguistique de l'Union européenne" (pensada pa compensar el imperialismu llingüísticu de les llingües internacionales); consultar referencies:.[24][25]

Llista de llingües n'AméricaEditar

Siguen toles llingües transfronterizas nel continente americanu.

América del NorteEditar

América CentralEditar

América del SurEditar

 
La llingua aymara ente Chile, Bolivia, y Perú.

BibliografíaEditar

Artículos rellacionaosEditar

Notes y referenciesEditar

  1. Fernando Reyes Matta, La llingua española y los medios de comunicación (dimensión económica de la llingua española): Los proyeutos transfrontera (el nuevu llinguaxe de comunicación n'América Llatina), Congresu de Sevilla 1992.
  2. Cecilia Imaz Bayona, La nación mexicana transfronteras: Impactos sociopolíticos en Méxicu de la emigración a Estaos Xuníos, Méxicu (2006), ISBN 970-32-3570-0.
  3. Pilar Chargoñia, Uruguái: Minoríes llingüístiques, llingües fronterices, y polítiques llingüístiques actuales (la sociollingüista uruguaya Graciela Barrios preséntanos una refecha investigación, profusamente documentada, sobre les distintes planificaciones del llinguaxe rexonal), Addenda Et Corrigenda, 26 de marzu de 2007.
  4. 4,0 4,1 4,2 Ayo Bamgbose, «Deprived, endangered, and dying languages », 1993, Diogenes (161) 41,1:19-25.
  5. La diáspora alemana n'América y n'Europa, El Nacionalista, 26 de setiembre de 2008.
  6. Términu utilizáu por Claude Hagège en «Halte à la mort des langues», páxs. 132-133, Ediciones Odile Jacob, 14 de setiembre de 2002, ISBN 2738111823. Cita de páxina 132: «-y linguicide d'État, c'est-à-dire l'élimination concertée d'une ou de plusieurs langues par des mesures politiques explicites, est notamment illustré par la guerre que livrèrent les États-Unis durant les premières décennies du XXe siècle, aux langues parlée sur diverses îles de la Micronésie, comme l'est -y chamorru…». Traducción de la cita de páxina 132: «El linguicidio (glotofagia) d'Estáu, esto ye, la eliminación más o menos alcordada y promocionada d'una o más llingües al traviés de midíes políticu-alministratives esplícites, particularmente ye ilustráu pola guerra abierta que llibraron los Estaos Xuníos mientres les primeres décades del sieglu XX, a les llingües falaes en delles islles de la Micronesia, como ser el chamorru…».
  7. Eduardo Berti, Claude Hagège y la muerte de les llingües: El lingüicidio
  8. Michel Feltin-Palas, Claude Hagège: "Imposer sa langue, c'est imposer sa pensée" (Faut-il s'inquiéter de la domination de la langue anglaise? Les langues nationales vont-elles disparaître? Sans chauvinisme nin ringardise, Le linguiste Claude Hagège dresse un constat lucide de la situation), L'Express, marzu 28 de 2012.
  9. Atles interactif UNESCO des langues en danger dans le monde, llista de llingües amenaciaes pol francés en Francia (alémanique, auvergnat, basque, bourguignon, breton, champenois, corse, flamand occidental, franc-comtois, francique mosellan, francique rhénan, francoprovençal, brito-románicu, gascón, languedocien o languedociano, ligur o liguriano, lemosín, lorrain, normandu, picard, poitevin, saintongeais).
  10. Atles interactif UNESCO des langues en danger dans le monde, llista de llingües amenaciaes pol francés en Québec: atikamekw, innus (montañés) del Este, huron-wyandot, malécite, maniwaki algonquin, micmac, mohawk, naskapi, algonquin, cri del nord-este, potawatomi, abénaki, montañés del Oeste.
  11. La nouvelle Constitution irakienne «Cita artículu 4: L'arabe et -y kurde sont les deux langues officielles de l'Iraq. -y droit des Irakiens d'instruire leurs enfants dans leur langue maternelle est garanti, comme -y turkmène, Le syriaque et l'arménien, dans des établissements d'enseignement publics, conformément aux direutives éducatives, ou en toute autre langue dans des établissements d'enseignement privés.»; «Traducción artículo 4: L'árabe y el kurdi son dos llingües oficiales d'Iraq. El derechu de los irakíes d'instruyir a los sos fíos na so propia llingua materna ye garantido nel casu de los curdos, al igual que pa los casos de les llingües turcomana, siríaca, y armenia, n'establecimientos d'enseñanza pública, conforme a direutives educatives xenerales, y tamién en cualesquier otra llingua n'establecimientos privaos d'enseñanza.»
  12. Colonialismu inglés en Norteamérica
  13. « Transborder Languages of Africa and trans-national co-operation», profesor Sammy Chumbow de la Université de Yaoundé, en Camerún.
  14. (n'inglés) 2006: A productive year for Bible translation (enllaz rotu disponible n'Internet Archive; ver l'historial y la última versión)., Highlights of the 2006 Scripture Language Report.
  15. Hermann Hochegger, Grammaire du kiKongo yá leta, CEEBA, sér. III: Travaux linguistiques, vol. 6) « -y kiKongo yá leta s'est développé en xuni langue importante qui est parlée par plus de deux millions de zaïrois. Elle sert à la radio et à la télévision et a donné naissance à xune riche littérature écrite (actuellement plus de 650 publications). Langue d'enseignement primaire, langue d'administration, langue d'évangélisation, langue liturgique, Le kiKongo yá leta a obtenu sa presta parmi les grandes langues de la République du Zaïre. » Traducción al español del comentariu: « El kiKongo yá leta constituyir nuna llingua importante falada por más de dos millones de zaireños (habitantes o naturales de Zaire). Esta llingua utilizar na radio y na televisión, y tamién dio nacencia a una rica lliteratura escrita (anguaño más de 650 publicaciones). Amás, ye llingua utilizada na enseñanza primaria, llingua na alministración, llingua d'evanxelización, llingua llitúrxica... El kiKongo yá leta fíxose un llugar de significación ente les grandes llingües de la República del Zaïre. »
  16. Amis brunoyens d'Ipamu (Ipamu et ses amis), Secteur catholique Brunoy Val d'Erres.
  17. Baudoin Mubesala Llanza, Baudoin Mubesala, La Religion traditionnelle africaine.
  18. Site du gouvernement du Canada: Les échanges avec le Canada assurent quelque 7,1 millions d'emplois direuts et indirects à travers les États-Unis: c'est un emploi américain sur 25 qui dépend de la libéralisation des échanges avec le Canada (traducción al español del comentariu: Los intercambios con Canadá aseguren alredor de 7,1 millones d'emplegos direutos ya indirectos a lo llargo y anchu d'Estaos Xuníos: ye un emplegu estauxunidense sobre 25 que depende de la lliberalización de los intercambios ente Estaos Xuníos y Canadá).
  19. Anna Husarska, Le Retour en Afghanistan
  20. La llinia Durand ye una frontera trazada escontra'l fin del sieglu XIX polos británicu que controlaben y dirixíen India.
  21. (n'inglés) Ficha llingua lunda (archivo) n'Ethnologue.com
  22. Mapa de repartición del pueblu chilunda (de fala lunda), dixebraos en dos grupos pol pueblu tchokwé (de fala chokwe).
  23. Raúl Solís, Sesenta llingües minoritaries europees lluchen por sobrevivir, ochobre 1 de 2012.
  24. Antonio y Paula González Fernández, Imperialismu llingüísticu
  25. Robert Phillipson, L'imperialismu llingüísticu: bases teóriques

Referencies esternesEditar