Abrir el menú principal
Picto infobox comicballoon.png
Pónticu
Ρωμαίικα / Rhōmaíika
Ποντιακά /
Pontiaká'
Faláu en Bandera de Grecia Grecia[1]
Bandera de Turquía Turquía[1]
Bandera d'Azerbaixán Azerbaixán[1]
Bandera de Canadá Canadá[1]
Bandera de Estaos Xuníos d'América Estaos Xuníos[1]
Bandera de Xeorxa Xeorxa[1]
Bandera de Kazakstán Kazakstán[1]
Bandera de Rusia Rusia[1]
Bandera de Ucraína Ucraína
Zona Sureste d'Europa, Asia Central y América del Norte
Falantes 324.540[1]
Puestu Nun s'atopa ente los 100 primeros. (Ethnologue 1996)
Familia Indoeuropéu

  Greco-Armeniu (?)
    Helénicu
      Xónicu-Áticu
        Pónticu

Alfabetu Alfabetu griegu, alfabetu llatín, alfabetu cirílicu
Estatus oficial
Oficial en Nengún país
Reguláu por Nun ta reguláu
Códigos
ISO 639-1 nengún
ISO 639-2 ine
ISO 639-3 pnt

El pónticu ye un dialeutu del griegu orixinariu del Ponto, rexón histórica qu'anguaño correspuende a gran parte de la mariña nordeste de Turquía na ribera del mar Negru.[2] Anguaño la mayoría de los sos falantes, denominaos griegos pónticos tán en Grecia. El pónticu deriva del griegu áticu al traviés de la koiné, y recibió fuertes influencies del turcu, y menores del persa y delles llingües caucásiques.

DenominacionesEditar

El pónticu tuvo gran cantidá de denominaciones históriques; los sos falantes suélense referir a ella como ρωμαίικα (romæika), esto ye, "romanu" o ποντιακά (pontiaká), "pónticu". En turcu denominar rumca o trabzon rumcasi ("romanu [de Trebisonda ]"). En delles encuestes realizaes en Turquía denominó-ylo latince (esto ye, "llatín"), pontosca ("pónticu") ya inclusive lazca ("laz", por tracamundiu cola llingua de los lazes).

HistoriaEditar

Anque la presencia griega nesta zona data d'antiguu (yá se menten territorios que podríen pertenecer al Ponto na lleenda de Jason and the Argonauts), los oríxenes del pónticu, como los de toles llingües/dialeutos griegos modernos quitando'l tsaconio y, posiblemente, los dialeutos griegos de la Italia meridional, tán na koiné basada nel dialeutu ateniense y espublizada pol imperiu helenísticu d'Alexandru Magnu. El griegu siempres convivió coles llingües de la zona, como'l laz, d'orixe caucásicu.

Mientres la Edá Media la zona primeramente perteneció al Imperiu bizantín, pa independizase sol dominiu de los Comneno y formar el pequeñu, anque duraderu, Imperiu de Trebisonda, que la so llingua alministrativa yera'l griegu bizantín. L'Imperiu de Trebisonda foi l'últimu estáu griegu bizantín en cayer sol dominiu otomanu, yá que la so capital foi conquistada en 1461, ocho años dempués de Constantinopla. Nun procesu paulatín que tuvo llugar principalmente ente los sieglos XVI y XVII la inmensa mayoría de la población de la mariña del mar Negru convertir al Islam. Ente que nel restu d'Anatolia l'asimilación llingüística foi mayor y más rápida, el procesu d'adopción del turcu como llingua mayoritaria foi lentu nel Ponto. Entá nel sieglu XVIII, cítase la esistencia de comunidaes grecoparlantes (bien menguaes) en zones occidentales del mar Negru.

La deportación de los ortodoxos griegos mientres el xenocidiu griegu, que tuvo llugar ente 1919 y 1921, y el sistema educativu de la nueva república de Turquía, que namái almitía'l turcu como llingua vehicular, debilitaron totalmente al pónticu.

Estatus oficialEditar

El pónticu nun tien estatus oficial. Ente 1917 y 1919 tuvo destináu a convertise nel idioma oficial de la propuesta República del Ponto. Históricamente, foi la llingua de facto de la minoría griega de la URSS, y anque na Πανσυνδεσμιακή Σύσκεψη (Congresu de toles Asociaciones) de 1926, entamáu pola intelligentsia greco-rusa, decidióse qu'el demóticu sería l'idioma oficial de la comunidá.[3]

Distribución xeográficaEditar

Anque'l pónticu ye orixinariu de les mariñes meridionales del mar Negru, un gran númberu de los sos falantes emigraron a les mariñes oriental y septentrional (dientro del Imperiu rusu mientres los sieglos XVIII y XIX). El pónticu inda se fala en Ucrania, Rusia (alredor de Stávropol) y Xeorxa, y tuvo ciertu usu como mediu lliterariu dende la década de 1930, destacando una gramática escolar.[4] Dempués del xenocidiu griegu, la gran mayoría de los falantes que quedaben n'Asia Menor fueron suxetos al Tratáu de Lausana, y asitiáronse en Grecia (principalmente nel norte). Los habitantes del valle de Of, que se convirtieren al islam mientres el sieglu XVII, permanecieron en Turquía.[2] A día de güei siguen falando pónticu, al que llamen rumca.[5] El llibru Pontos Kültürü (1996) d'Ömer Garren da más información sobre la comunidá de falantes de pónticu de Turquía. En Grecia, el pónticu úsase anguaño más como llingua emblemática que como mediu de comunicación.

principalmente en Macedonia (Oriental, Central y Occidental)

Rize İkizdere : (21 llocalidaes) El pónticu ta íntimamente rellacionáu col capadociu y el griegu faláu en Mariupolis (y d'antiguo en Crimea, Ucrania).

DialeutosEditar

 
Distribución de los dialeutos griegos del Imperiu bizantín ente los sieglos XII y XV.
      Koiné       Pónticu
      Capadociu

El llingüista griegu Manolis Triantafilídis estremó'l pónticu en dos grupos:[2]

  • Grupu occidental (Oinountíaco/Niotiká) alredor Oenoe/Ünye.
  • Grupu oriental
    • sub-grupu costeru (Trapezuntíaco) alredor de Trebisonda, **

sub-grupu interior (Jaldío) en Jaldía (alredor de GümüşhaneKanin en pónticu), nes árees circundantes (Kelkit, Bayburt, etc.) y alredor d'Ordu.

Los falantes de jaldío yeren los más numberosos. En fonoloxía, delles variedaes del pónticu paecen amosar harmonía vocálica, carauterística propia del turcu.

Sistemes d'escrituraEditar

El pónticu escribir en Grecia cola ortografía histórica griega, colos diacríticos: σ̌ ζ̌ ξ̌ ψ̌ pa /ʃ ʒ kʃ pʃ/ y α̈ ο̈ pa [æ ø] (fonológicamente /ia io/). El pónticu escribir en Turquía col alfabetu llatín siguiendo les convenciones turques, y en Rusia con alfabetu cirílicu. Nos primeros momentos de la URSS el pónticu escribir col alfabetu griegu de manera fonética, tal que apaez embaxo, usando dígrafos en cuenta de diacríticos; [æ ø] escribíense como ια, ιο.[4] La Wikipedia póntica usa l'alfabetu griegu: adoptó les formes εα, εο pa eses vocales con cuenta d'evitar conflictos coles terminaciones ια, ιο del griegu modernu, y usa los díagrafos del sistema soviéticu en cuenta de los diacríticos, pero en tou lo demás sigue la ortografía histórica.

Alfabetu
griegu
Alfabetu
turcu
Alfabetu
cirílicu
AFI Exemplu
Α α A a А а [a] ρομεικα, romeyika, ромейика
Β β V v В в [v] κατιβενο, kativeno, кативено
Γ γ Ğ ğ Г г [ɣ] [ʝ] γανεβο, ğanevo, ганево
Δ δ DH dh Д д [ð] δοντι, dhonti, донти
Ε ε Y y Е е [y] εγαπεςα, yğapesa, егапеса
Ζ ζ Z z З з [z] ζαντος, zantos, зантос
ΖΖ ζζ J j Ж ж [ʒ] πυρζζυας, burjuves, буржуас
Θ θ TH th С с, Ф ф, Т т [θ] θεκο, theko, теко
Ι ι İ i И и [i] τοςπιτοπον, tospitopon, тоспитопон
Κ κ K k К к [k] καλατζεμαν, kalaceman, калачеман
Λ λ L l Л л [l] λαλια, lalía, лалиа
Μ μ M m М м [m] μανα, mana, мана
Ν ν N n Н н [n] ολιγον, oliğоn, олигон
Ο ο O o О о [o] τεμετερον, temeteron, теметерон
Π π P p П п [p] εγαπεςα, yğapesa, егапеса
Ρ ρ R r Р р [ɾ] ρομεικα, romeyika, ромейка
Σ ς S s С с [s] καλατζεπςον, kalacepson, калачепсон
ΣΣ ςς Ş ş Ш ш [ʃ] ςςερι, şeri, шери
Τ τ T t Т т [t] νοςτιμεςα, nostimesa, ностимеса
ΤΖ τζ C c Ч ч [ʤ] καλατζεμαν, kalaceman, калачеман
ΤΣ τς Ç ç Ц ц [tʃ] μανιτςα, maniça, маница
Υ υ O o У у [o] νυς, nos, нус
Φ φ F f Ф ф [f] εμορφα, emorfa, эморфа
Χ χ H, KH (sert H) Х х [x] χαςον, hason, хасон

CarauterístiquesEditar

El pónticu carauterizar pol so fuerte arcaísmu. Ye l'únicu dialeutu griegu modernu que caltien el prefixu negativu "o".[7] Amás en delles pallabres, l'antigua /y:/, transcrita como se pronuncia como /y/, y non como /i/, que ye la pronunciación común en tolos demás dialeutos griegos modernos; y en dalguna pallabra l'antigua /ü/, representada por υ, pronúnciase como /o/, y non como /i/, como nos demás dialeutos, quitando l'antiguu dialeutu ateniense, entá faláu por dellos vieyos en Megara.

Coles mesmes, foi bien permeable a la influencia de llingües vecines tales como'l turcu y el laz (una llingua caucásica falada na mesma zona); amás d'adoptar fonemes propios d'estes tomó una gran cantidá de vocabulariu, amás d'influyir estes llingües inclusive na so sintaxis.

Cabo notar que, nel pónticu de Turquía, la mayoría de los númberos, especialmente los más altos, dicir en turcu. Esti fechu puede esplicase pol analfabetismu reinante d'antiguo nes aldegues.

Traces evolutivesEditar

El pónticu tien delles traces evolutives propios en rellación col griegu clásicu, tantu de tipu fonéticu como morfolóxicu y sintaxis. La siguiente ye una curtia llista que compara y oldea les formes póntiques coles clásiques. Los exemplos en pónticu tán na so mayoría escritos n'alfabetu llatín y tienen de lleese según les convenciones turques, ente que les formes clásiques tienen de lleese según les convenciones del griegu clásicu:

  • 1. Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu clásicu –ειν (en pónticu trapezuntíaco)
PÓNTICA CLÁSICA
ipíne εἰπεῖν
pathíne παθεῖν
apothaníne ἀποθανεῖν
piíne πιεῖν
iδíne εἰδεῖν
fiíne φυγεῖν
evríne εὑρεῖν
kamíne καμεῖν
faíne φαγεῖν
mathíne μαθεῖν
erthéane ἐλθεῖν
meníne μένειν
  • 2. Sufixu d'infinitivu similar al clásicu -ηναι
PÓNTICA CLÁSICA
anevίne ἀναβῆναι
katevine καταβῆναι
embine ἐμβῆναι
evjine ἐκβῆναι
epiδeavine ἀποδιαβῆναι
kimethine κοιμηθῆναι
xtipethine κτυπηθῆναι
evrethine εὑρεθῆναι
vrasine βραχῆναι
raine ῥαγῆναι
  • 3. El sufixu de primer aoristo clásicu -αι foi sustituyíu pol sufixu de segundu aoristo -ῆναι
PÓNTICA CLÁSICA
κράξειν κράξαι
μεθύσειν μεθύσαι
  • 4. Adición del soníu /y/ al sufixu d'infinitivu pasivu clásicu –σειν

ράψεινε, κράξεινε, μεθύσεινε, καλέσεινε, λαλήσεινε, κτυπήσεινε, καθίσεινε

  • 5. Caltenimientu del sufixu de aoristo –ka (–ka yera tamién el sufixu de perfectu)
PÓNTICA CLÁSICA
yδoka ἔδωκα
enδoka ἐνέδωκα
epika ἐποίηκα
efika ἀφῆκα
ethika ἔθηκα
  • 6. Evolución del infinitivu clásicu en -εῖν al infinitivu pónticu en –eane (-έανε)
PÓNTICA CLÁSICA
erthéane ἐλθεῖν

CulturaEditar

 
Logo de la Wikipedia en pónticu.

L'idioma tien una rica tradición oral y un ampliu folclor. Los cantares pónticos son particularmente populares en Grecia. Tamién esiste una llindada producción de lliteratura moderna en pónticu, que va dende poesía (ente los autores más famosos atópase Kostas Diamantidis), noveles, y les traducciones de los cómics d'Asterix.[8]

ExemplosEditar

Los siguientes cuatro versos son un cantar pónticu que l'investigador Ömer Garren arrexuntó en Of-Erenköy, tresmitida por Fuat Keskin (escritu con ortografía turca, lléase la "c" como la "j" inglesa):

Y patsi nto nistazis
Mel ce vutero stazis
Ela as horevume
Ise ti esquites patsis

La traducción al español ye:

Eh mochacha, qu'apigaces
arrames el miel y la mantega.
Ven y danciemos,
yes fía de la to madre.

Bibliografía y referenciesEditar

  • Drettas, Georges. Aspects pontiques (en francés). ARP. ISBN 2-9510349-0-3.
  • Janse, Mark. Aspects of Pontic grammar: a Review Article of Drettas (pdf) (n'inglés). Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.
  • Öztürk, Özhan. Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2 Cilt. Heyamola Yayıncılık (en turcu). ISBN 975-6121-00-9.
  • Οικονομίδης, Δ.Η. Γραμματική της Ελληνικής Διαλέκτου του Πόντου (en griegu modernu). Αθήνα: Ακαδημία Αθηνών.
  • Παπαδόπουλος, Α.Α. Ιστορική Γραμματική της Ποντικής Διαλέκτου (en griegu modernu). Αθήνα: Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.
  • Παπαδόπουλος, Α.Α. Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου, 2 tomo (en griegu modernu), Αθήνα: Μυρτίδης.
  • Τομπαΐδης, Δ.Ε. Η Ποντιακή Διάλεκτος (en griegu modernu). Αθήνα: Αρχείον Πόντου.
  • Τομπαΐδης, Δ.Ε. Συμπλήρωμα στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Α.Α. Παπαδόπουλου (en griegu modernu). Αθήνα: Αρχείον Πόντου.
  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 «Pontic» (inglés). Ethnologue: Languages of the world (2009). Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.
  2. 2,0 2,1 2,2 Moseley, Christopher. Encyclopedia of the world's endangered languages (n'inglés).
  3. «Η “αριστερή παρέκκλιση” στο γλωσσικό ζήτημα και οι θανάσιμες συνέπειές της» (griegu modernu). Romeyika: Temetero i glosa (23 de mayu de 2009). Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.
  4. 4,0 4,1 Τοπχαράς, Κονσταντίνος. Η Γραμματική της Ποντιακής: Ι Γραματικι τι Ρομεικυ τι Ποντεικυ τι Γλοςας (en pónticu y griegu modernu). Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη.
  5. Mackridge, P. «Greek-Speaking Moslems of North-East Turkey: Prolegomena to Study of the Ophitic Sub-Dialect of Pontic», Byzantine and Modern Greek Studies (n'inglés), 115–137.
  6. «Greek-speaking writer from Turkey and a guide to the Pontian culture» (inglés). International Herald Tribune (25 d'abril de 2000). Archiváu dende l'orixinal, el 30 d'ochobre de 2007. Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.
  7. «PREFACE» (inglés). omerasan.com. Archiváu dende l'orixinal, el 30 d'ochobre de 2007. Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.
  8. «Asterix speaks Pontic (Pontiaki)» (inglés). Asterix around the world (13 de xineru de 2008). Consultáu'l 1 d'avientu de 2009.

Enllaces esternosEditar