Abrir el menú principal

El Principáu d'Asturies (en castellán, Principado de Asturias; en eonaviego, Principao d'Asturies) ye una comunidá autónoma uniprovincial de España. Asitiada nel noroeste d'España ocupa una área total de 10 603,57 km², nel qu'habiten 1 027 659 persones (INE, 2015).[3] Fronteriza al oeste cola provincia de Llugo (Galicia), al norte col mar Cantábricu, al este con Cantabria y al sur cola provincia de Lleón (Castiella y Lleón). Recibe'l nome de Principáu por razones históriques, al ostentar l'herederu de la Corona d'España el títulu nobiliariu de «príncipe d'Asturies», establecíu por Juan I de Castiella nel añu 1388. La so capital ye la ciudá de Uviéu, ente que Xixón ye la so ciudá más poblada.

Asturies
Alministración
Xeografía
Superficie 10 603 57 km² (Puestu:10 °)
Demografía
Población 1 030 055[1] hab.
Densidá 96.91 hab/km²
Xentiliciu asturianu, -na[2]
Cambiar los datos en Wikidata

L'actual espaciu territorial asturianu coincide básicamente col antiguu territoriu de les Asturies d'Uviéu, allegantes a les Asturies de Santillana. Cola división territorial de Javier de Burgos en 1833, la rexón de les Asturies d'Uviéu convertir na provincia d'Uviéu, recibiendo una porción del territoriu de les Asturies de Santillana —los conceyos de Peñamellera Alta, Peñamellera Baxa y Ribedeva—, mientres el restu de les mesmes integróse na provincia de Santander, posterior comunidá autónoma de Cantabria.

El Principáu d'Asturies según el so Estatutu d'Autonomía ta consideráu como una comunidá histórica nel so artículu 1. Tien una asamblea llexislativa llamada Xunta Xeneral del Principáu, n'alcordanza d'una antigua institución medieval de representación de los conceyos ante la Corona.[4] Coincide'l so territoriu en parte amás, cola zona nuclear del antiguu Reinu d'Asturies del añu 718 y tien dos idiomes propios: el asturianu o bable, del tueru llingüísticu asturlleonés, qu'entá nun siendo considerada llingua oficial, tien un estatus xurídica paecencia al d'oficialidá y el eonaviego o gallego-asturianu, del tueru llingüísticu galaicoportugués, faláu nos conceyos del estremu occidental y que gocia d'un estatus similar.

Índiz

XeografíaEditar

El territoriu qu'ocupa la comunidá autónoma del Principáu d'Asturies coincide en bona parte col otorgáu a los ástures, na división alministrativa efectuada por Vespasiano nel añu 69, una vegada estabilizada la situación que siguió a la conquista romana. Esta división alministrativa asitiaba la frontera de los ástures trasmontanos ente los ríos Sella y Navia, no que pasaba a denominase Conventus Asturum, y coles mesmes reconocía una especifidad cultural.

El so territoriu ye d'alredor de diez mil kilómetros cuadraos y cuenta con una población que supera llixeramente'l millón d'habitantes. Ye la comunidá autónoma más montascosa d'España,[5] y una de les rexones más montascoses d'Europa col 35 % del terrén con desniveles cimeros al 50 % y el 65 % con desniveles mayores del 30 %.[6] Atopar na denominada España Verde.

Los estremos xeográficos d'Asturies son los siguientes:

Estremu Graos Situación
Norte 43.6665677687 Castru'l Bravo (Cabo Peñes, Gozón)
Sur 42.8820649986 Braña dos Chagozos (Ibias)
Esti -4.510107824 Ría de Tina Mayor (Ribedeva)
Oeste -7.18321879 Ríu Eo (S. Tirso d'Abres)

LocalizaciónEditar

 
Asturies dende l'espaciu en xineru de 2003

Asturies atópase asitiada na mariña septentrional de España. Llinda al oeste cola provincia de Llugo (Galicia), al este con Cantabria, al sur cola provincia de Lleón y al norte col mar Cantábricu.

Tres la muerte del rei don Pelayo (escontra l'añu 737), el territoriu asturianu tomaba dende'l ríu Eo al ríu Asón.

Na mayoría de los mapes cartográficos fechos dende'l sieglu XVI vese una Asturies estremada en dos: Les Asturies d'Uviéu y les Asturies de Santillana. Les d'Uviéu teníen la so frontera occidental nel ríu Eo y per la parte oriental nel conceyu de Ribesella, onde empezaben les de Santillana. Esta llegaba hasta pocu más allá de Santander, asitiándose la so frontera oriental nel ríu Asón. Pel sur les Asturies partíen con la cordal Cantábricu.

Nel mapa cartográficu editáu en 1700 por Charles Hubert (primer xeógrafu del rei d'España) empieza a nomase como Principáu d'Asturies, tando estremáu entá na d'Uviéu y la de Santillana. Nel añu 1778 les Asturies de Santillana intégrense definitivamente na Provincia de los Nueve Abarganes de Cantabria.

La contorna actual establecer na división territorial de 1833, qu'estrema España en provincies a imitación de la francesa. Entiende los territorios de la contorna histórica de les Asturies d'Uviéu, añediendo los conceyos de Ribedeva, Peñamellera Alta y Peñamellera Baxa que pertenecíen a les Asturies de Santillana, agora na Provincia de Cantabria.

MedioambienteEditar

 
Muniellos, nel suroccidente asturianu.
 
Llagu Enol, nos Picos d'Europa
 
Sablera de Torimbia, Llanes

Asturies ye una comunidá montascosa y costera que cunta con numberosos y conocíos enclaves naturales, dalgunos d'ellos protexíos baxu distintes figures. D'ente ellos destaquen los reconocíos pola UNESCO como acutes de la biosfera:

El Parque Natural de Les Ubiñas-La Mesa, nos conceyos de Ḷḷena, Quirós y Teberga.

EtimoloxíaEditar

El términu Asturies recibe'l nome de los sos antiguos pobladores, los ástures, primitivos habitantes de les veres del ríu Astura (Esla). El nome d'ástures englobaba non yá a los del Pandu (cismontanos), sinón tamién a los del norte (transmontanos).

Astura tomaría'l raigañu del celta; stour, que significa «ríu». Dichu topónimu apaez en Bretaña, onde Plinio fala del ríu «Stur»; anguaño esisten tres río Stour en Kent, Suffolk y Dorset. Na desaguada del Elba hai otru ríu Stör, llamáu d'antiguo «Sturia». Coles mesmes, nel Piamonte allugábase la tribu celta de los Esturi y un ríu Stura. El mesmu raigañu perdura entá güei nel gaélicu y el bretón nes pallabres ster y stour col significáu de «ríu».

HistoriaEditar

Artículu principal: Historia d'Asturies

Asturies tuvo ocupada por grupos humanos dende'l Paleolíticu Inferior y mientres el cimeru caracterizar poles pintures rupestres del oriente de la Comunidá. Nel Mesolíticu desenvolvióse una cultura orixinal, el asturiense. De siguío introducióse la Edá de Bronce, caracterizada polos megalitus y túmulus. Mientres la Edá de Fierro, con raigaños na tradición local del Bronce final atlánticu, desenvolviéronse un conxuntu de comunidaes que construyíen y habitaben en castros. Estes poblaciones evolucionaron localmente mientres tol primer mileniu antes de nuesa yera, hasta la llegada de los romanos al Noroeste peninsular, que percibieron a diches poblaciones como parte d'una realidá étnica (los ástures) que nun correspondía cola realidá yá que difícilmente eses comunidaes calteníen una conciencia clara de pertenencia a una estructura sociu-política más allá d'unidaes locales, comarcales, estructuradas n'unidaes territoriales como valles o cuenques fluviales.

La conquista romana sobre los celtes ente 29 y 19 e.C. nes Guerres cántabres termina la conquista de Hispania. Mientres esti periodu romanu destacaron los llabores mineros realizaes pol Estáu Romanu, col oru del Occidente asturianu como centru del esquema territorial en dómina alto-imperial. La esplotación minera de les riqueces auríferas decayó nos sieglos II-III d. C. en favor de les mines romanes de la rexón de la Dacia, conquistada pal Imperiu entós (escosamientu total de mines, como Los Migollos no que yera'l sur d'Asturies. L'otru esquema complementariu d'estos momentos yeren les esplotaciones agropecuaries, villes romanes como les de Veranes (Xixón) o Memorana (Ḷḷena), amás del surdimientu de nucleos fortificaos como Gegionem (Xixón).

 
Imaxe de la cara anterior de la Cruz de la Victoria

Tres una probe romanización, los visigodus intentaron exercer control sobre'l territoriu mientres el sieglu VI ensin resultancia, que terminó a principios del sieglu VIII cola invasión musulmana. El territoriu, como asocediera con Roma y Toledo, nun foi bono de someter, estableciéndose en 722 una independencia de facto como Reinu d'Asturies tres la victoria de Pelayo na batalla de Cuadonga. A partir d'entós el pequeñu apartaz de nobles godus y ástures empezó a recuperar el territoriu perdíu ante la conquista musulmana del añu 711, incorporó so la so órbita'l territoriu que pasara a ser tierra de naide dende'l ríu Eo hasta'l Douru y creó mientres esti periodu un arte propio, el arte prerrománico asturianu que s'estendió polos sos dominios, hasta'l sur de l'actual Galicia. Nel sieglu X el centru de poder treslladar dende Uviéu a Lleón dando llugar al Reinu de Lleón. A partir d'entós l'aislamientu favorecíu pola Cordal Cantábricu, el treslláu de los centros de decisión del Reinu y el movimientu de la frontera colos reinos de taifas de al-Ándalus fai que les referencies históriques sían escases. Tres la rebelión del fíu de Enrique II de Trastámara, establezse'l Principáu d'Asturies. Si hubo dellos intentos d'independencia, los más conocíos fueron el conde Gonzalo Peláez o la reina Pega qu'entá consiguiendo importantes victories a la fin fueron ganaos poles tropes de Castiella.

Nel sieglu XVI el territoriu algamó per primer vegada los 100 000 habitantes, númberu que se dobló cola llegada del maíz americanu nel sieglu siguiente.

 
Instalaciones de la Fábrica de La Felguera na década de 1920

El 8 de mayu de 1808, la Xunta Xeneral del Principáu d'Asturies declaró la guerra a Francia y proclamóse soberana, creando exércitu propiu y unviando embaxadores al estranxeru, siendo'l primer organismu oficial d'España en dar esi pasu. Nesi momentu formaron cuerpos militares propios como'l Reximientu de Candás y Lluanco. El 1 de xineru de 1820 l'oficial Rafael de Riego, natural de Tuña (Tinéu), sublevar en Cádiz proclamando la torna a la Constitución de 1812.

A partir de 1830 empezó la esplotación sistemática del carbón y empecipióse la revolución industrial na comunidá especialmente na zona centro del Principáu. Más tarde estableciéronse potentes industries siderúrxiques en La Felguera, Mieres y Xixón nel sieglu XIX, y en Avilés na segunda metá del XX, amás la industria naval dende'l XIX.

El 6 d'ochobre de 1934 empezó un alzamientu revolucionariu na cuenca minera provocáu pola negativa de los revolucionarios a dexar la entrada de la VENZA nel gobiernu, daqué que suponía una meyora del fascismu n'España. La Revolución de 1934 tuvo a Asturies por escenariu principal, quedando Uviéu afarada en bona parte. Sufrieron graves daños edificios como'l la Universidá que foi atacada polos revolucionarios y en que la so biblioteca guardar fondos bibliográficos que nun se pudieron recuperar; o'l teatru Campoamor, nesti casu amburáu poles fuerces gubernamentales. La Cámara Santa na catedral foi dinamitada anque se salvaron milagrosamente les sos xoyes.

El 25 d'agostu de 1937 proclamar en Xixón el Conseyu Soberanu d'Asturies y Lleón presidíu pol dirixente sindical y socialista Belarmino Tomás, terminando'l conflictu'l 20 d'ochobre de 1937 cola victoria de les tropes ultraderechistas nel frente norte, cola so respectiva sangrienta represión.

Tres veinte año d'estancamientu económicu, producióse la definitiva industrialización d'Asturies nes décades de los años 60 y 70. Fuertemente afeutáu pola reconversión industrial de la década de 1990, el Principáu intentó potenciar los sos abondosos recursos paisaxísticos y naturales con vistes al sector turísticu, política que sigue hasta'l día de güei, nel sieglu XXI.

Gobiernu y políticaEditar

Artículu principal: Política d'Asturies

La organización y l'estructura política del Principáu d'Asturies rexir pol Estatutu d'Autonomía, a valir dende'l 30 de xineru de 1982. Según l'Estatutu, los órganos institucionales del Principáu d'Asturies son trés: la Xunta Xeneral, el Conseyu de Gobiernu y el Presidente. La forma de gobiernu del Principáu ye parllamentaria: La Xunta Xeneral ye'l poder llexislativu qu'escueye, en representación del pueblu asturianu, al Presidente del Principáu d'Asturies. El Presidente del Principáu d'Asturies ye'l del Conseyu de Gobiernu, el xefe del poder executivu, y respuende políticamente ante la Xunta Xeneral, que, al traviés d'una moción de censura o una cuestión d'enfotu puede cesa-y nes sos funciones.

Ente les funciones de la Xunta Xeneral tán l'aprobación de los presupuestos, y l'orientación y control de l'acción del Conseyu de Gobiernu. Ta integrada por 45 diputaos, electos por un periodu de cuatro años per mediu del sufraxu universal dientro d'un sistema de representación proporcional en que la asignación de diputaos basar nel métodu D'Hondt.

Les resultancies de les eleiciones a la Xunta Xeneral fueron:

Eleiciones autonómiques
Partíu 1983 1987 1991 1995 1999 2003 2007 2011 2012 2015
[[FSA-PSOE|Plantía:Font color]] 26 20 21 17 24 22 21 15 17 14
[[Partíu Popular|Plantía:Font color]] 14a 13a 15 21 15 19 20 10 10 11
[[Podemos (partíu políticu)|Plantía:Font color]] 9
[[Izquierda Xunida d'Asturies|Plantía:Font color]] 5b 4 6 6 3 4d 4y 4g 5 5
[[Foro Asturies|Plantía:Font color]] 16 12 3
[[Ciudadanos – Partíu de la Ciudadanía|Plantía:Font color]] 3
[[Centru Democráticu y Social|Plantía:Font color]] 0 8 2 0
[[Partíu Asturianista|Plantía:Font color]] 0 1c 1 0 0 0 f 0 f
[[Unión Renovadora Asturiana|Plantía:Font color]] 3 0 0 0
[[Unión Progreso y Democracia|Plantía:Font color]] 0 1 0
Total 45 45 45 45 45 45 45 45 45 45
a Correspuende a Alianza Popular (AP),
b Correspuende al Partíu Comunista d'Asturies (PCA-PCE),
c PAS presentar en coalición con UNA en Coalición Asturiana (CA).
d IX-IX presentar en coalición col Bloque por Asturies.
y IX-IX presentar en coalición col Bloque por Asturies y Los Verdes d'Asturies.
f PAS y URAS presentar en coalición sol nome de Unión Asturianista.
g IX-IX presentar en coalición con Los Verdes d'Asturies.

Organización territorialEditar

A efectos alministrativos, el Principáu d'Asturies ta estremáu en 78 conceyos, figura legalmente equivalente al conceyu. La entidá menor que'l conceyu ye la parroquia, que nun tien por qué coincidir necesariamente cola parroquia eclesiástica. Dientro de cada parroquia pueden dase distintes barrius y aldegas.

L'Estatutu d'Autonomía tamién fala de la posibilidá d'ordenación de contornes. Anque legalmente nun se desenvolvieron entá, sí esisten delles alministraciones comarcales establecíes por dellos conceyos o conceyos pa la prestación de los servicios que son competencia municipal, según pa la ordenación, planificación y promoción al esterior de la contorna. Estes son: la contorna d'Avilés qu'entiende los conceyos de Avilés, Gozón, Illas, Corvera y Castrillón y la contorna del Nalón qu'entiende Llangréu, San Martín, Llaviana, Casu y Sobrescobiu.

A efectos electorales n'Asturies esisten tres circunscripciones: central, occidental y oriental, siendo la mayor d'elles y a efectos poblacionales, la central.

Dende'l puntu de vista xudicial Asturies estremar en 18 partíos xudiciales, con xulgaos de primera instancia na capital de cada unu d'ellos.[7]

Dende'l puntu de vista sanitariu Asturies tien 8 Árees Sanitaries, 2 Distritos Sanitarios, 68 Zones Básiques de Salú y 16 Zones Especiales de Salú.[8]

Comunicaciones y tresportesEditar

Asturies ta bastante aisllada debíu al gran relieve montascosu que tien. Dende la dómina de los romanos la rexón comunicar col pandu al traviés de la Vía de la Plata, que crucia la cordal Cantábricu llegando hasta la ciudá de Sevilla, l'actual A-66. En cuanto al tren, col desenvolvimientu del ferrocarril nel sieglu XIX, comunicar col restu de la península, principalmente con Lleón y Santander. Na rexón asítiase unu de los puertos más importantes del Cantábricu, El Musel, que tien rutes comerciales diaries con Francia, Reinu Xuníu, Irlanda.

AeropuertosEditar

 
Terminal d'Asturies

Asturies namái cunta con un aeropuertu: el Aeropuertu d'Asturies, asitiáu en Santiago del Monte (Castrillón) y un aeródromu, el Aeródromu de la Morgal asitiáu en Llanera.

El Aeropuertu d'Asturies tien llinies aérees diaries con Palma de Mallorca, Madrid, Barcelona, Lanzarote, Sevilla, y selmanales con Tenerife Sur, Alicante, Málaga, Valencia, Bruxeles, Londres y Xinebra. L'aeropuertu rexistró un considerable aumentu de pasaxeros, dende 774 317 en 2002 hasta 1 530 248 en 2008, pero notó una baxada en 2009 hasta 1 316 088, siendo'l decimonovenu aeropuertu d'España. A él puédese aportar al traviés de l'autovía del Cantábricu A-8 y la carretera N-632.

FerrocarrilEditar

 
Tren de Feve na estación de Ablaña (Mieres)

Asturies cunta con una de les infraestructures ferroviaries más importantes del país dada la importancia d'esti tresporte nel pasáu industrial de la rexón. Na actualidá cunta con una trupa rede de cercaníes na zona central (Vease Cercanía Asturies), servicios ufiertaos por Renfe Operadora y Renfe FEVE. Tamién empresten servicios rexonales y de llarga distancia con Ferrol, Santander, Lleón, Madrid, Alicante y Barcelona.

Na actualidá ta construyéndose la variante de Payares, una infraestructura ferroviaria largamente solicitada, que va dexar l'accesu al AVE y les conexones con tiempos más amenorgaos con Madrid y el restu d'España.

CarreteresEditar

Los dos grandes exes d'Asturies son les autovíes A-66 y A-8 que crucien de norte a sur y d'este a oeste respectivamente la rexón. Amás esiste un númberu creciente de nueves autovíes, dalgunes inda en construcción o proyectu, como la A-63, la A-64, y otres terminaes, como la AS-I (autovía Minera) y la AS-II (autovía Industrial).

Per otra parte, esiste una amplía rede de carreteres dependientes del Gobiernu Autonómicu.

Tresporte marítimuEditar

Conexones en Ferry dende'l Puertu de Xixón:[9]

Na actualidá (2016) estes conexones tán suspendíes magar se ta xestionando la so continuación al mediu plazu.[11]

EconomíaEditar

Artículu principal: Economía d'Asturies

La economía del Principáu d'Asturies, comunidá autónoma española, cuenta con un sector primariu en retrocesu qu'ocupa al 6 % de la población activa con ganadería vacuna, destacando la producción llechera, agricultura (maíz, pataques y mazanes) y pesca. Siempres foi bien significativa la minería del carbón pero anguaño nun gocia del papel preponderante d'antaño, amenorgando'l so númberu de 20 000 mineros nos años 80 a los apenes 1800 d'agora.

El sector secundariu emplega al 30 % de la población activa, siendo importantes: la siderurxa, especialmente allugada ente Xixón y Avilés, l'alimentación, los estelleros, les armes, les químiques, equipos de tresporte, etc. Nel sector terciariu asítiase'l 65 % de la población activa y va n'aumentu, asina la capital Uviéu ye la ciudá que más crez en númberu d'habitantes (siendo entá la costera Xixón la más poblada), fechu sintomáticu de la concentración de la población nos centros urbanos y de la importancia qu'el turismu adquirió na rexón nos últimos años, col eslogan: "Asturies, paraísu natural".

A pesar de la relocalización industrial que cutió a la comunidá en décades anteriores, la renta por habitante creció percima de la media nacional hasta allugase en 19 868 € en 2006 (el 89,7 % del PIB per cápita del país). Anguaño'l PIB ronda los 22 000 euros per persona, siendo'l principal problema'l paru, asitiándose'l "paru rexistráu" nel mes de setiembre de 2012 en 99 135 persones.

Los conceyos que formen parte del Principáu d'Asturies teníen una delda pública global de 451 071 € en 2009. [12]


DemografíaEditar

Artículu principal: Demografía d'Asturies

PoblaciónEditar

Asturies cunta con 1 044 481 habitantes (INE xunetu), lo que representa un 2,38 % del total nacional. La so densidá de población, de 98,50 habitantes por km².

La población caracterizar por tener la más alta tasa de mortalidá d'España (12 per mil) y la más baxa tasa de natalidá (6 per mil), polo que dende 1987 la población ta menguando, yá que la natalidá solo representa'l 42 % de la tasa de caltenimientu de la población, anque les ciudaes grandes caltienen la so población, frente a les cuenques mineres y les árees rurales del interior que se despueblan más rápido.

El porcentaxe de estranxeros ye del 3,65 % (INE 2017), tres veces menos que la media nacional y solo per delantre de Galicia y Estremadura. Los principales colectivos estranxeros son el rumanu (21,94 % del total d'estranxeros), el marroquín (7,1 %), el brasileñu (5,57 %) y el portugués (4,93 %).

IdiomesEditar

El idioma español ye la única llingua oficial del Principáu. El asturianu ye una llingua vernácula que, anque nun gocia de estatus oficial, ta reconocida y protexía pol Principáu d'Asturies d'alcuerdu al so Estatutu d'Autonomía y la llexislación desenvuelta.

L'asturianu tien el so orixe na lengua romance derivada del llatín falada nos reinos medievales de Asturies y de Lleón. El testu más antiguu que se conoz nesta llingua ye la Nodicia de Kesos que data ente los años 959 y 980,[13][14] ente que'l documentu normativu escritu n'asturianu más antiguu que se caltien ye'l Fueru d'Avilés de 1085. A partir de la Transición Española, la oficialidá del asturianu ye una de les reivindicaciones de diversos movimientos sociales. En 1981 creóse la Academia de la Llingua Asturiana, institución del Principáu d'Asturies que'l so fin ye l'estudiu, la promoción y la defensa del asturianu. Dende 2005 oficializáronse dalgunos topónimus de llocalidaes n'asturianu. Na actualidá queden bien pocos conceyos ensin la so toponimia vernácula oficializada.

L'asturianu ye la llingua materna d'un 17,7 % de los asturianos, en cuantes que pa un 20,1 % lo ye tamién xuntu col castellán.[ensin referencies] Amás, ye materia d'estudiu voluntaria pa los alumnos de primaria y optativa pa los de secundaria en tol Principáu d'Asturies. Tamién tien cierta presencia mediática al traviés de selmanarios qu'usen esta llingua como vehicular. Nos últimos años, la lliteratura n'asturianu goció de gran desenvolvimientu dende lo que se vieno en llamar el Surdimientu.

Amás del asturianu, ente los ríos Eo y Navia fálase eonaviego. Filológicamente, el eonaviego ta adscritu al grupu llingüísticu gallegu-portugués, como demuestren los testos más antiguos calteníos nesta llingua, presentando delles traces que-y averen al asturianu occidental. Como nel casu del asturianu'l eonaviego nun gocia del estatus xurídicu de llingua oficial.

RelixónEditar

Nos años 2010, 2011 y 2012 la investigación realizada pel Centru d'Investigaciones Sociolóxiques d'España, entrevistaron n'Asturies 2450 persones. (El númberu fai referencia a les persones que contestaron a la entrevista).

católicos creyentes d'otra relixón non afiliaos a una relixón ateos
1882 (76,8 %) 16 (0,7 %) 333 (13,6 %) 219 (8,9 %)

De los 2450, unos 753 (30,7 %) son practicantes.

Ciudaes principalesEditar

Les principales poblaciones asturianes concentrar na zona central del Principáu, dende la mariña al interior, siguiendo los valles mineros. El conceyu o conceyu más pobláu ye Xixón, con 275 274 hab., siguíu de la capital autonómica, Uviéu, con 225 391 hab. y de Avilés, que tien 83 617 hab. Otros conceyos que la so población ronda los 50 000 habitantes son Siero (52 094 hab.), Llangréu (44 737 hab.) y Mieres (42 951 hab.). Los datos son del INE, a 1 de xineru de 2011. Tamién cabo citar otros conceyos que les sos capitales son bien importantes pa vertebrar el territoriu asturianu: Cangas como capital suroccidental (14 249 hab.), Navia (9 015 hab.) y Ḷḷuarca (5 292 hab.) nel noroccidente, Grau (10 901 hab.) como gonciu ente'l centru y occidente de la rexón, Les Arriondes (5 804 hab.) nel interior oriental y Llanes (14 048 hab.) como nucleu dinámicu de la mariña oriental.

CulturaEditar

Artículu principal: Cultura d'Asturies

ArteEditar

Artículu principal: Arte asturiano

L'arte asturiano o prerrománicu asturianu ye un estilu artísticu englobado dientro del prerrománicu y que s'alcuentra na península ibérica axacente al mar Cantábricu, llibre de la ocupación musulmana, ente finales del sieglu VIII y empiezos del X en que ye absorbíu pol arte románicu veníu de Francia. Anque ye socesor del estilu visigodu, nun puede dicise que l'asturianu sía herederu lexítimu so, pos nun caltien sinón por fuerza dalgunu de los sos elementos principales como ye l'arcu en ferradura y magar de primeres tuvo de ser una imitación modesta del mentáu arte, bien llueu se manifiesta con nuevos y orixinales elementos acasu importaos de Empobine o de Lombardía que sobromanera lo realcen y denunciar como precursor del románicu.

El 30 de marzu de 2007 inaugúrase Llaboral Centru d'Arte y Creación Industrial, un espaciu interdisciplinar pa favorecer l'intercambiu artísticu y fomentar la relación ente sociedá, arte, ciencia, teunoloxía y les industries creatives. Ye l'únicu centru esistente n'España dedicáu, dende la so mesma concepción, a la cultura teunolóxica, la investigación artística, la producción, la formación, la esposición y l'espardimientu del arte y les industries creatives. Llaboral [2] representa un nuevu modelu de centru d'arte que la so programación tienen como soporte esencial la propuesta d'estratexes de participación y diálogu na interseición mesma del arte y la creación industrial. P'algamar estos oxetivos, la relación cola redolada más inmediata -Asturies, la sociedá rexonal y los artistes asturianos- y la collaboración con instituciones a les que mueven oxetivos allegaos son pilastres esenciales. El Centru d'Arte y Creación industrial de Xixón funciona como estructura de llaboratorios en rede [3] (fabLAB Asturies, EduLAB, AVLAB, AudioLAB), que la so meta ye la investigación, el desenvolvimientu y la producción, y como un llaboratoriu abiertu d'Investigación, desenvolvimientu ya innovación (I+D+i) teunolóxicu y sociocultural, a partir d'un planteamientu tresversal y ente ámbitos, comunidaes y práctiques. La Llaboral Ciudá de la Cultura atopar en Xixón. Nella xunen teatru, formación y el Centru d'Arte y Creación Industrial, un espaciu qu'actúa como unu de les exes motores de Llaboral Ciudá de la Cultura.

ArquiteuturaEditar

Artículu principal: Arquiteutura d'Asturies
 
Ilesia prerrománica de San Miguel de Lliño.
 
Un horru na parroquia de Deva, en Xixón.

Asturies tien un ricu legáu artísticu del que destaca una arquiteutura autóctona prerrománica (Arte asturiano) con monumentos como Santa María del Naranco, Santa Cristina de Ḷḷena y San Miguel de Lliño d'estilu prerrománicu ramirense (por cuenta de Ramiro I) o Santuyano de los Praos, conocida como Santullano (Uviéu) d'estilu pre-románicu alfonsino (por cuenta de Alfonso II'l Castu), toos ellos n'Uviéu. Nel conceyu de Villaviciosa esisten la ilesia de San Salvador de Valdediós (familiarmente conocida polos asturianos como'l «Conventín»)y l'ilesia de San Salvador de Priesca. Nel conceyu de Cabranes, destaca Santuyano de Viñón.

El arte románico ta bien presente una y bones toa Asturies taba cruciada por una de les rutes xacobees, destacando'l monasteriu de San Pedro de Villanueva (cerca de Cangues d'Onís), les ilesies de San Esteban de Aramil (Siero), San Juan de Amandi (Villaviciosa) y Santa María de Xuncu (Ribesella).

El góticu nun ye abondosu, anque esisten bones amueses d'esti estilu como la Catedral de San Salvador n'Uviéu.

Atópase más presente'l barrocu, per mediu de l'arquiteutura palaciega, con exemplos tan notables como'l Palaciu de Camposagrado y el de Velarde — esti últimu see del Muséu de Belles Artes d'Asturies. De factura barroca destaca n'obra civil pública la ponte y portalgu (Olloniego); los miliarios, sielles o canapés presentes a lo llargo de la carretera a Madrid y l'edificiu balneariu de Caldas de Priorio (Uviéu).

En 1985, la Unesco declaró los Monumentos de Uviéu y del Reinu d'Asturies Patrimoniu de la Humanidá. Esta declaración afecta a: la Cámara Santa de la Catedral d'Uviéu y la Basílica de Santullano, modernamente llamada Santuyano de los Praos, asitiaes n'Uviéu y de la dómina d'Alfonso II, San Miguel de Lliño, Santa María del Naranco, los dos na falda del monte Naranco pela redolada d'Uviéu y Santa Cristina de Ḷḷena cerca de La Pola Ḷḷena, los trés de dómina de Ramiro I y d'últimes la Foncalada, una fonte pública asitiada na cai de Foncalada en plenu cascu urbanu uvieín y de dómina d'Alfonso III.»

Tocantes a l'Arquiteutura Popular, el horru asturianu destaca pola so estensión demográfica y pola so evolución funcional, teniendo como característica básica la so desmontabilidad, pudiendo ser fácilmente tresportáu a otru allugamientu. La panera ye la evolución d'este, dándose exemplos que superen los 100 metros cuadraos de superficie cubierta. La finalidá del horru ye la de tenada y dependencia onde guardar oxetos. Cola llegada del cultivu del maíz y de les fabes dotar de los pasiellos esteriores y barandielles pal «curáu» de les colleches.

N'Asturies atopa la única obra arquitectónica del arquiteutu brasileñu y discípulu de -y Corbusier Oscar Niemeyer n'España (la más grande d'Europa): el Centru Cultural Internacional Oscar Niemeyer. Consideráu Iconu de l'Asturies de güei (escoyíu por votación ente'l llectores y llectores del diariu El Comerciu),[15] esti proyectu foi donáu al Principáu pol arquiteutu, Premio Príncipe d'Asturies de les Artes, como la so forma de participar nel XXV Aniversariu de los mentaos premios. Na so idea proxectó una plaza abierta, un llugar pa la educación, la cultura y la paz. Nel proyectu Centro Niemeyer combínense distintos elementos: educación, esposiciones, conferencies, teatru, música, gastronomía, cine...

Na capital del Principáu álzase una de les construcciones más representatives de l'arquiteutura moderna, el Palaciu de Congresos d'Uviéu, del arquiteutu español especializáu en grandes estructures, Santiago Calatrava, Premio Príncipe d'Asturies de les Artes en 1999.

Especial relevancia tien nos últimos años la recuperación del patrimoniu industrial al traviés de diverses rutes y museos de temática industrial sobremanera na zona central del Principáu.[16]

CienciaEditar

Severu Ochoa de Albornoz (1905-1993) foi un científicu natural de Ḷḷuarca galardonáu col Premiu Nobel de Fisioloxía y Medicina en 1959.

CineEditar

Asturies foi y ye escenariu de rodaxe de numberoses películes (como "El Güelu" de José Luis Garci, "Vicky Cristina Barcelona" de Woody Allen, Uviéu Express de Gonzalo Suárez, etc.). Tamién series de televisión como "Doctor Mateo" y documentales.

FotografíaEditar

 
Santa María del Naranco, Patrimoniu de la Humanidá

Unu de los principales museos con fotografía antigua asturiana ye'l Muséu del Pueblu d'Asturies en Xixón. Los principales fotógrafos del sieglu XIX/XX n'Asturies son:

  • Feliciano Pardo Campos (1876 – c. 1930)
  • José Fernández Cuétara (1878-1928)
  • Ramón del Fresnu (1834-1899). A partir de 1889 Ramón del Fresnu y hijo
  • Fernando del Fresnu (1848-1929)
  • Florentino Fernández Iglesias "Frank" (1887-1970)
  • Ramón García Duarte (1862-1937)
  • Jean David, fotógrafu francés activu n'Asturies en 1881-1905
  • Marceliano Cuesta (1840-1903)
  • Luis Muñiz Miranda (1850-1927)
  • Modestu Montoto (1875-1950)
  • Baltasar Cué

Los fotógrafos destacaos del sieglu XX son:

LliteraturaEditar

Artículu principal: Lliteratura Asturiana

Ente les sos personalidaes cabo destacar:

MúsicaEditar

Artículu principal: Música d'Asturies
 
Gaiteros n'Uviéu amenizando una boda

Música y danza son dos artes bien cultivaes d'Asturies, destacando nel folclor rexonal la Danza Prima. El preséu más popular ye la gaita asturiana, caracterizada por constar de tres tubo: unu de insuflación (soplete) y dos sonoros (roncón y punteru), que s'utiliza en numberosos bailles folklóricos como Saltón, Xiringüelu y Jota asturiana, pudiendo dir acompañada d'otros instfumentos como'l tambor, acordión, clarinete, zanfonía y el rabel (llamáu "bandurria" n'Asturies).

El cantar tradicional más representativu del Principáu ye la tonada nes sos múltiples variantes. Nesti campu destaca'l llabor de Joaquín ''Pixán'', tamién conocíu por ser un gran tenor, magar hai toa una rede de concursos y festivales del ramu dientro de la comunidá, con una amplia nómina de cantantes amateurs y semiprofesionales.

Les formaciones musicales más abondoses son les que representen los distintos enclinos espresivos en redol a la música folk: gaiteros tradicionales como Xuacu Amieva o Vicente Prau "El Pravianu", cantantes renovadores de la tonada como Anabel Santiago y Héctor Braga, grupos de la llamada música celta (Llan de Cubel o Felpeyu como los más conocíos), numberoses bandes de gaites o la fusión que representa Hevia, ensin faltar el cantautores como Víctor Manuel o'l showman Jerónimo Granda, según el dúu Nuberu. Sicasí, el Principáu d'Asturies ye tamién prolíficu en grupos de rock, tantu en llingua asturiana como castellana, destacando Los Berrones, Dixebra, Illegales, Warcry, Fe d'Aguarones, Avalanch o Stukas (que'l so tema "Atrapáu" foi escoyíu en 2007 pola TPA como'l meyor de la hestoria d'Asturies). Nos circuitos comerciales, gociaron d'ésitu Paula Colorado, Melendi o El suañu de Morfeo, ente que na década de los 80 destacó Tinu Casal, unu de los más conocíos miembros de la movida madrilana.

A principios de la década de 1990, un movimientu de música alternativa, bien rellacionáu col xéneru indie qu'empezaba a surdir nel restu d'España y conocíu como Xixón Sound, traxo incorporaciones destacables como Australian Blonde o Cobertor Ray. Esti pebidal nun dexó d'apurrir nuevos nomes, como Mus, Nosoträsh o'l cantautor Nachu Vegues, antiguu componente de Cobertor Ray.

N'Asturies tuvieron lugar concierto d'estrelles internacionales como Paul McCartney, Tina Turner, Michael Jackson, Elton John, Celia Cruz, David Bowie, Bruce Springsteen, Sting, The Rasmus y Offspring ente otros.

La Orquesta Sinfónica del Principáu d'Asturies, OSPA, ye la principal orquesta del Principáu d'Asturies. Esta orquesta estable toma un ampliu rangu de repertoriu con solistes y direutores de primera llinia. Tien la so see nel Auditoriu Príncipe Felipe d'Uviéu, pero parte tambiėn la so actividá ente les ciudaes de Xixón y Avilés. Reconocida internacionalmente como una de les meyores orquestes españoles, lleva a cabu una programacíon creativa con una énfasis especial na educación y la collaboración cola sociedá. Rossen Milanov ye'l so direutor titular.

La Fundación Príncipe d'Asturies, nel añu 1983, creó una agrupación polifónica por que, recoyendo la tradicional afición de los asturianos pola música coral, alzara'l so trabayu a los máximos niveles. El coru ta dirixíu na actualidá por José Esteban G. Miranda. Siendo direutores honoríficos del mesmu Jesús López Cobos y Krzysztof Penderecki Esti Coru considérase como una de les formaciones amateurs más importantes d'Europa y de reconocíu prestíu internacional. El Parllamentu Européu estremó, nel añu 2007, a esti Coru con una reconocencia estraordinaria "pol so destacáu serviciu en pro de la Xunión Europea".

MitoloxíaEditar

Artículu principal: Mitoloxía d'Asturies

Asturies ye una rexón rica en mitoloxía, compartiendo personaxes con otres rexones del norte d'España ya inclusive, según dellos estudios, con otros llugares d'Europa. Suelen tar rellacionaos con accidentes naturales y la superstición, destacando especialmente'l duende Trasgu, les Xanes (ninfes), la Güestía (la Santa Compaña), el Pesadiellu o'l Cuélebre (culiebra alada).

PinturaEditar

El meyor mediu pa disponer d'una visión rigorosa de la hestoria de la pintura n'Asturies ye visitando'l Muséu de Belles Artes d'Asturies, con presencia de los principales pintores asturianos del sieglu XX:

TeatrosEditar

Teatru Filarmónica, d'Uviéu * Teatro Xovellanos, de Xixón

Teatro Universidad Llaboral, de Xixón

GastronomíaEditar

Artículu principal: Gastronomía d'Asturies
 
Fabada asturiana preparada yá en olla, na que puede vese el compangu (chorizos, morcielles y tocín).

Tien elementos que la emparentan cola normanda y bretona. El platu más conocíu ye la fabada, potente guisu fechu con fabes, una variedá de xudía blanca o faba, acompañaes por chorizu, morciella, llacón y tocín. Esto sirve aparte y conozse col nome de compangu. Amás destaca la variedá de pexes frescos y mariscos del cantábricu y la so carne de güe y de carne de xata tenral, usada n'otru platu típicu, el cachopu.

Esisten más de cien variedad distintes d'escelentes quesos artesanos, de los qu'el de cabrales ye'l más conocíu (anque más populares n'Asturies son el Gamonedo, el Afuega'l pitu, etc) y cuenta con denominación d'orixe. Si prefier un postre duce, lo más tradicional ye'l arroz con lleche y -yos casadielles (un tipu de frisuelos rellenes d'un amiestu de frutos secos como nuez, almendra o ablana, primeramente esmagayaos, entemecíos con azucre y regáu por anís) bien frites o al fornu, tamién atopamos la famosa tarta "Charlota" de Xixón, el carbayones y moscovitas n'Uviéu y el famosu tocinillo de cielu de Grau ente otros postres. N'Antroxu (Antroxu) prepárase'l Frixuelu, postre fechu con farina, lleche, azucre, tostar con poco aceite y sobre el que s'espolvorisca azucre. Tamién ye típicu la empanada asturiana.

La bébora asturiano por excelencia ye la sidra, que'l so proceso d'ellaboración y formes de consumu integráronse totalmente na vida social d'Asturies. Con pocos graos d'alcohol, ente cuatro y seis, la sidra allegra romerías y xuntes y sigue desempeñando en chigres y espichas l'indiscutible papel de bébora típico d'Asturies. Nos últimos años apaecieron, con notable aceptación, les sidres de nueva espresión, la sidra duce ensin alcohol y la denominación d'orixe.

Menos integráu, pero non menos importante, nel occidente tamién ye típicu'l vinu que se produz nesa zona como por casu el vinu de Cangas, anque Asturies nun tien nenguna denominación d'orixe de vinos.

EducaciónEditar

DeporteEditar

Artículu principal: Deporte d'Asturies
 
Estación Iverniza Valgrande-Payares

En fútbol, los principales equipos del Principáu son: el Real Sporting de Xixón, que tuvo 42 temporaes en Primer División y cuenta con 6 participaciones europees, 1 subcampeonato de Lliga y 2 de Copa del Rei; y el Real Uviéu que militó mientres 38 temporaes en Primer División y cuenta con 1 participación europea y 3 terceres posiciones en Primer División. Dambos equipos anguaño militen na Segunda División.

Otros cinco equipos xugaron en Segunda División: Real Avilés Club de Fútbol Real Avilés C. F. (14 temporaes), Unión Popular de Llangréu (8 temporaes), Caudal Deportivu (7 temporaes), Club Deportivu Ensidesa (una temporada) y Real Deportivu Oriamendi (una temporada). El Principáu ye representáu pola Seleición de fútbol d'Asturies.

Principales equipos Lliga 2017/18 Ciudá
Real Sporting de Xixón Segunda División d'España Xixón
Real Uviéu Segunda División d'España Uviéu
Real Uviéu Femenín Segunda División Femenina d'España Uviéu
Uviéu Balonmano Femenín División d'Honor de balonmano femenín Uviéu

En baloncestu, el principal equipu anguaño ye'l Uviéu CB. Enantes destacó'l Xixón Baloncestu, equipu que tuvo 4 temporaes na máxima categoría, la Lliga ACB.

En balonmano, Asturies tien representación na Lliga ASOBAL dende 2013 gracies a la Agrupación Balonmano Xixón Xovellanos. Amás, la rexón ye trubiecu de grandes xugadores como los hermanos Alberto Entrerríos y Raúl Entrerríos o l'avilesín Rubén Garabaya (Toos ellos Internacionales absolutos).

Equipos asturianos que compiten nes máximes categoríes de los sos respectivos deportes anguaño son:

A nivel individual destaca n'Asturies el pilotu uvieín Fernando Alonso doble campeón del mundu de Fórmula 1 nos años 2005 y 2006. Tamién n'automovilismu, cabo mentar a pilotos como Alberto Hevia, campeón d'España de rallyes d'asfaltu en 2004 y 2010 y subcampeón en 2005 y 2007, José Antonio López Fombona o Daniel Alonso. Tamién hai que destacar al ciclista Samuel Sánchez, medaya olímpica d'oru nos Xuegos Olímpicos de Pequín 2008 na modalidá de ciclismu en ruta y Chechu Rubiera.

Un acontecimientu deportivu bien popular tantu n'Asturies como nel restu d'España ye'l Descensu Internacional del Sella, prueba de piragüismu con participantes de dellos países y que tien llugar añalmente nel tramu final del ríu Sella, ente Les Arriondes y Ribesella, el primer sábadu d'agostu posterior al día 2 de dichu mes, dende la década de 1930. Con esti acontecimientu da empiezu la selmana Internacional de Piragüismu n'Asturies, que remata col Descensu Internacional del Cares. En tantu, el Rally Príncipe d'Asturies foi puntuable pal Campeonatu d'Europa de Rally.

N'Asturies esisten tamién deportes autóctonos con ampliu siguimientu d'aficionaos. D'ente estos los bolos son el más importante y n'Asturies se práctica en delles modalidaes: cuatriada, batiente, palma (o birle), celta (o de Tinéu), etc.

Un deporte minoritario destacable na provincia ye'l patinaxe de velocidá sobre patinos en llinia, con dellos patinódromos pel centru de la rexón. Cabo destacar l'A.D Asturpatín, con un altu nivel nacional.

Amás, tamién destaquen los deportes ivernizos y de monte. Cuenta cola estación iverniza y de monte Valgrande-Payares, que ye una de les primeres estaciones d'esquí españoles, que cunta con 21,5 km de pistes más 7 km d'esquí de fondu y que foi inaugurada en 1954. Amás en marzu de 2007, inauguróse la estación iverniza de Fontes d'Iviernu con 15 pistes d'esquí que tienen en total un llargor de 8764 m.

Heráldica y vexiloloxíaEditar

El Escudu d'Asturies ta llexisláu pola Llei 2/1984, de 27 d'abril (Boletín Oficial del Principáu d'Asturies, BOPA, númberu 103, de 4 de mayu) y los sos colores pol Decretu 118/1984, de 31 d'ochobre (BOPA númberu 276, de 29 de payares). La Bandera d'Asturies ta llexislada pola Llei 4/1990, de 19 d'avientu (BOPA númberu 6, de 9 de xineru de 1991).

FestexosEditar

 
Santa Cueva de Cuadonga
Artículu principal: Fiestes d'Asturies

Son numberosos los festexos d'Asturies. Son famoses les romeríes, más conocíes como fiestes de prau o folixes, pola gran cantidá de pequeños pueblos xuníu a les característiques de la so naturaleza. Suelen tener llugar pel branu o les más allegaes son El Carmín (Pola de Siero), El Xirigüelu (Pravia) y San Timoteo (Ḷḷuarca).

Cabo destacar el Descensu Internacional del Sella que se celebra'l primer sábadu d'agostu posterior al día 2 ente Les Arriondes y Ribesella, con un percorríu de 20 km, fiesta declarada d'Interés Turísticu Internacional. Tán declaraes d'interés nacional les fiestes del Festival de la Sidra, en Nava, el Día d'Asturies en Xixón, el Descensu a nadu de la ría del Navia, Nuesa Señora del Rosario en Ḷḷuarca, la fiesta de la Virxe de la Guía en Llanes y el día d'América n'Asturies en Uviéu.

Institucionalmente, la fiesta oficial de la comunidá autónoma celébrase'l día 8 de setiembre, festividá tamién de la Virxe de Cuadonga. Dicha fecha foi proclamada Día d'Asturies en 1984 y tien el calter de fiesta rexonal y, por tanto, día non llaborable. El so celebración realiza cada añu na llocalidá que determine'l Conseyu de Gobiernu del Principáu d'Asturies.

Ver tamiénEditar

ReferenciesEditar

  1. .
  2. «DRAE: asturianu, na.».
  3. Cifres de Población a 1 de xunetu de 2014. Institutu Nacional d'Estadística. [1]
  4. «Antecedentes de la Xunta Xeneral». Archiváu dende l'orixinal, el 12 de xunetu de 2013.
  5. «Rugosidad del terrén». Archiváu dende l'orixinal, el 28 de setiembre de 2011.
  6. «Dato básicos d'Asturies».
  7. Ministeriu de Xusticia. «Cartografía de partíos xudiciales». Consultáu'l 9 de mayu de 2014.
  8. Ministeriu de Sanidá. «Ordenación Sanitaria del Territoriu nes Comunidaes Autónomes». Consultáu'l 9 de mayu de 2014.
  9. «https://www.puertogijon.es/index.asp?MP=3&MS=437&MN=2». Archiváu dende l'orixinal, el 29 d'abril de 2014.
  10. «https://www.puertogijon.es/index.asp?MP=3&MS=440&MN=3». Archiváu dende l'orixinal, el 4 d'avientu de 2013.
  11. «Riva llogra un creitu pa mercar el barcu que va volver# a entamar l'autopista del mar» (29 de marzu de 2016). Consultáu'l 5 de mayu de 2016.
  12. «Ministeriu d'Economía y Facienda».
  13. Fernández Catón, J. M., J. Ferreru Duque, M. C. Díaz y Díaz, J. A. Pascual Rodríguez, J. M. Ruiz Asencio, J. R. Morala Rodríguez, J. A. Fernández Flórez y J. M. Díaz de Bustamante, Documentos selectos pal estudiu de los oríxenes del romance nel Reinu de Lleón. Sieglos X-XII, Lleón, Colección Fuentes y Estudios d'Hestoria Lleonesa, 2003. Documentu 1b (y cfr. los enllaces esternos).
  14. «Datáu por Menéndez Pidal «con bastante exactitú» en redol al añu 980», Diariu de Lleón.es, 20 d'agostu de 2008.
  15. «El Comerciu, abril de 2011».
  16. «Asturies cataloga'l so patrimoniu industrial».

Enllaces esternosEditar